Relacje Chiny-Tajwan w XXI wieku

 Autor: Artur Micek niedziela, 24 października 2010 07:02

Problematyka relacji Chin i Tajwanu w XXI wieku jest bardzo istotna. Brak rozwiązań w tej kwestii i sytuacja patowa pomiędzy potężnymi Chinami a małym Tajwanem może rodzić problemy natury bezpieczeństwa międzynarodowego.

Kwestia Republiki Chińskiej na Tajwanie1 jest postrzegana przez władze Chińskiej Republiki Ludowej2 jako źródło zagrożenia bezpieczeństwa z dwóch powodów: narusza integralność terytorialną Chin i jest przedmiotem kontrowersji w stosunkach ze Stanami Zjednoczonymi.”3 Władze w Pekinie utrzymują, że Tajwan jest częścią Chin, gdyż po 1949 roku Chińska Republika Ludowa uważa się za sukcesorkę Republiki Chińskiej, a także Chin cesarskich.

Tajwan, to wyspa leżąca około 150 kilometrów na południowy-zachód od Chin. Dawniej wyspa ta znana była jako Formoza i od czasów starożytnych mocno interesowali się nią Chińczycy. W 1624 roku Tajwan zajęli Holendrzy (w latach 1626-1642 także Hiszpanie mieli pewne tereny w północnej części Tajwanu), ale w 1662 roku sprzymierzeńcy obalonej chińskiej dynastii Ming4 wypędzili Holendrów. Ich władza trwała jednak tylko do 1683 roku, bowiem wówczas panujący w Chinach Mandżurowie podbili Formozę. Rozpoczęła się imigracja z Chin na wyspę. Rządy dynastii Qing5 budziły szerokie niezadowolenie wśród ludności-w ciągu ponad 200 lat ich władzy na Tajwanie wybuchło 68 powstań. W 1885 roku Tajwan stał się prowincją Chin. 

Po wojnie chińsko-japońskiej (1894-1895) zgodnie z traktatem z Shimonoseki zawartym 17 kwietnia 1895 roku Japonia zaanektowała Tajwan i Peskadory. W ramach antyjapońskiego oporu 23 maja 1895 roku została utworzona Republika Tajwanu. Pierwszym jej prezydentem został Tang Jingsong Chiny nie pogodziły się ze stratą Tajwanu i gdy 9 grudnia 1941 roku wypowiedziały wojnę Japonii, ogłosiły unieważnienie wszystkich traktatów zawartych z rządem tego państwa. W deklaracji kairskiej Chin, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych z 27 listopada 1943 roku postanowiono, że terytoria odebrane Chinom przez Japonię, »takie jak Mandżuria, Formoza i Peskadory« zostaną po jej pokonaniu zwrócone Chinom.”6 Po II wojnie światowej, zgodnie z prawem i według historii, Tajwan był częścią Chin. 

W trakcie wojny Japończyków z Chińczykami, Kuomintang7 i Chińska Partia Komunistyczna8 zjednoczyły się, aby razem walczyć z mającą imperialistyczne zapędy Japonią. Kierowany przez Chińską Partię Komunistyczną, naród Chin prowadził wojnę rewolucyjną trwającą 3 lata. Poprzez ignorowanie interesów ludności różnych narodowości  w Chinach i przez prowadzenie błędnej polityki, rząd Chin, noszących nazwę „Republiki Chińskiej”, rządzony przez KMT został obalony. 1 października 1949 roku powołano nowy rząd Chińskiej Republiki Ludowej-jedyny i legalny. Wtedy to stronnicy Czang Kaj-szeka9 uciekli na wyspę Tajwan i tam też ogłosili kontynuację Republiki Chin oraz stan wyjątkowy w związku z trwającą „rebelią komunistyczną” (stan ten odwołano dopiero w 1991 roku). Kuomintang odmówił uznania ChRL, uważając Republikę Chińską na Tajwanie za „jedne  i jedyne Chiny”, a reżim KMT za „jedyny legalny rząd”.10 Od teraz istniały dwa uważające się za legalne rządy chińskie-komunistyczny w Pekinie i nacjonalistyczny w Tajpej.Stany Zjednoczone postanowiły nie mieszać się w ten spór i nie ingerować w wypadku ataku komunistów na Tajwan. Wtedy też Czang Kaj-szek w marcu 1950 roku ogłosił swój powrót na stanowisko prezydenta, z którego zrezygnował w 1949 roku. Dla reżimu KMT pozbawionego poparcia USA wybawieniem okazała się wojna w Korei, która wybuchła w czerwcu 1950 roku, dzięki niej Tajwan znalazł się pod ochroną wojskową Stanów Zjednoczonych, które poparły go ze względów geopolitycznych. Amerykanie postanowili udzielić pomocy KMT, zawarto „Porozumienie Chińsko-Amerykańskie o wzajemnej Obronie i Pomocy”. Stany Zjednoczone w latach 1951-1965 udzieliły Tajwanowi pomocy o wartości 1,5 miliarda USD, dostarczano broń oraz ludzi, popierano KMT w wojnie wewnętrznej. W ten sposób rząd USA stworzył sytuację izolacji między Chinami a Tajwanem trwającą aż do dzisiaj.

W latach 50. między obiema stronami trwała otwarta wojna. W grudniu 1954 roku USA i Tajwan, podpisały tak zwany „Układ o wspólnej obronie”, w którym USA wzięły Tajwan pod własny parasol ochronny. Problem zbuntowanej prowincji stał się poważnym konfliktem między Stanami Zjednoczonymi i Chinami. Zasadniczą zmianę w pozycji międzynarodowej ChRL i Tajwanu przyniosła normalizacja stosunków dwustronnych przez ChRL i USA. Na Zgromadzeniu Ogólnym Organizacji Narodów Zjednoczonych usunięto z tej organizacji przedstawiciela władz Tajwanu. W lutym w 1972 prezydent Richard Nixon złożył wizytę w Chinach, wystosowano wówczas komunikat, który brzmiał iż: „Stany Zjednoczone przyjmują do wiadomości, że Chińczycy po obydwu stronach Cieśniny Tajwańskiej utrzymują, że istnieją jedne Chiny i że Tajwan jest częścią Chin”11. ChRL jednocześnie złagodziła swoje stanowisko, zezwalając na utrzymywanie nieoficjalnych stosunków z Tajwanem. 

Deng Xiaoping w styczniu 1979 roku wyszedł z koncepcją „jednego państwa, dwóch systemów”, w jej ramach Republika Chińska na Tajwanie po zjednoczeniu zachowałaby swój system polityczny i społeczno-gospodarczy, co więcej utrzymałaby własną armię, pod warunkiem, że uznałaby suwerenność Chin.

Lee Teng-hui, który zastąpił Chianga Ching-kuo na stanowisku prezydenta Tajwanu, podjął kroki zmierzające do zjednoczenia Chin. We wrześniu 1990 roku powstała Rada Zjednoczenia Narodowego, która w 1991 roku przedstawiła tak zwane wytyczne zjednoczenia narodowego, zakładające 3 fazy procesu. Warunkami negocjacji stały się kontynuacja przemian gospodarczych i demokratyzacja systemu politycznego ChRL.12 Mimo tych dobrych rokowań w Cieśninie Tajwańskiej doszło do poważnego kryzysu w związku z rosnącymi tendencjami niepodległościowymi na Tajwanie. W 1993 roku rząd tego kraju zainicjował politykę zmierzającą do umożliwienia Tajwanowi, traktowanemu jako odrębna jednostka polityczna w ramach jednych Chin, aktywnego uczestnictwa w stosunkach międzynarodowych poprzez nawiązanie ich z innymi państwami i przystąpienie do organizacji międzynarodowych.

Obecnie rząd w Tajpej jest uznawany przez 23 państwa, przy czym większość to państwa Ameryki Środkowej i afrykańskie oraz państwa na Pacyfiku. Jedynym europejskim podmiotem uznającym Tajwan jest Stolica Apostolska. 

W drugiej połowie pierwszej dekady XXI wieku zaobserwować możemy ożywienie dialogu chińsko-tajwańskiego, a dzieje się tak głównie za sprawą ocieplenia relacji ekonomicznych, obejmujących handel i inwestycje. To właśnie w pierwszym rzędzie potęga gospodarcza umożliwiła reżimowi tajwańskiemu przetrwanie.13 Pod koniec XX stulecia negatywny wpływ na stosunki między zwaśnionymi stronami miał opublikowany w lutym 2000 roku przez władze Chińskiej Republiki Ludowej dokument „Zasada jednych Chin a kwestia Tajwanu”, w którym stwierdzono, że de facto i de iure Tajwan pozostaje nierozłączną częścią Chin.14 Jeszcze gorszy wpływ wywarł wybór 18 marcu 2000 roku kandydata Demokratycznej Partii Postępu15 Chen Shui-biana na prezydenta Tajwanu. Było to wręcz wydarzenie historyczne, gdyż przełamało monopol rządów Kuomintangu na Tajwanie od 1949 roku. Podobnie jak ustępujący prezydent Lee Teng-hui, Chen Shui-bian był zwolennikiem ogłoszenia deklaracji niepodległości przez Tajwan. Po wygranych wyborach wydawało się, że zarzuci on hasła niepodległościowe, o czym świadczyć mógł fragment jego przemówienia wygłoszonego 20 maja 2000 roku: „Ludzie po obydwu stronach Cieśniny Tajwańskiej podzielają te same dziedziczne, kulturowe i historyczne cechy. Opierając się na zasadach demokracji i równości, tworząc warunki dla współpracy w duchu zaufania, wierzymy, że przywódcy obydwu stron posiadają wystarczającą mądrość i wyobraźnię, aby w przyszłości wspólnie rozwiązać problem »jednych Chin« (…), tak długo jak rząd ChRL nie użyje siły przeciwko Tajwanowi, zapewniam, że (…) nie ogłoszę deklaracji niepodległości i nie zmienię nazwy państwa”16. Mimo to w sierpniu 2002 roku Chen pozytywnie ustosunkował się do idei referendum w sprawie niepodległości Tajwanu, stwierdził, że „Tajwan i Chiny stoją po przeciwnych stronach Cieśniny i po każdej stronie jest jeden kraj”.

Niemniej jednak w październiku 2000 roku doszło do historycznej wizyty w Pekinie (po raz pierwszy od powstania ChRL 1 października 1949 roku) Wu Po-siunga, wiceprzewodniczącego partii KMT. Spotkał się on z wicepremierem Qian Qichenem oraz uczestniczył w zjeździe narodowości Hakka w prowincji Fujian.

Także w 2000 roku byliśmy świadkami wydarzenia o wyjątkowo wysokiej randze, jakim było przyjęcie do Światowej Organizacji Handlu17 Chińskiej Republiki Ludowej i Republiki Chińskiej na Tajwanie pod nazwą „Specjalny Obszar Celny Tajwanu, Penghu, Kinnen i Matsu”. Był to ważny krok w procesie pełnej normalizacji stosunków handlowych między tymi państwami, stwarzający możliwość instytucjonalnego dialogu, którego do tej pory nie było. Wkrótce po przyjęciu obydwu państw do WTO podjęto (zwłaszcza Tajwan) szereg działań liberalizujących wymianę gospodarczą z lądem. Lecz rozwój stosunków ekonomicznych nie byłby możliwy bez odpowiedniej polityki rządów obu stron, także ChRL wykazuje się tutaj dużą inicjatywą i otwartością, o czym świadczy fakt, że w 1988 roku Rada Państwa Chin przyjęła ustawę o preferencyjnym traktowaniu inwestycji obywateli Tajwanu.

Gospodarki ChRL i Tajwanu należą do najszybciej rozwijających się w świecie, nie można jednak zapominać, że dzieli je różnica w poziomie rozwoju, Tajwan pod względem wielkości obrotów handlowych zajmuje czternaste miejsce w świecie. Poza tym jest trzecim w świecie po USA i Japonii dostawcą elektroniki użytkowej.18 Mówiąc o plusach przystąpienia ChRL do WTO należy także pamiętać o wyzwaniach, bowiem otwarcie na gospodarkę światową sprawiło, że przemysł, rolnictwo i system bankowo-finansowy ChRL zostały poddane próbie sprostania zagranicznej konkurencji. Czas pokazał, że Chiny doskonale potrafiły sobie poradzić z tym wyzwaniem. Zapewne dzięki umiejętnie prowadzonej polityce gospodarczej opartej na eksploatacji surowców, pozyskiwaniu nowych technologii i odpowiedniej polityce walutowej. Efektem rozwijającej się współpracy ekonomicznej, było powstanie jeszcze na początku XXI wieku wysoce zintegrowanego transgranicznego regionu ekonomicznego, który obejmuje południowe prowincje ChRL sąsiadującej z Hongkongiem, sam Hongkong i Tajwan. Nazywany jest on Regionem Wielkich Chin.

Kolejnym ważnym wydarzeniem było uruchomienie pierwszych bezpośrednich połączeń między Tajwanem, a Chinami, są to tak zwane „trzy małe połączenia”: transportowe, handlowe i pocztowe. Uruchomienie tego projektu umożliwiła zmiana stanowiska Tajwanu, który do tego czasu ze względów bezpieczeństwa zakazywał jakichkolwiek bezpośrednich kontaktów z ChRL. Co więcej chińscy nauczyciele akademiccy z kontynentu uzyskali możliwość pracy na Tajwanie. Podróże i wymiana osobowa to nowa, prężnie rozwijająca się dziedzina kontaktów chińsko-tajwańkich. Wiele młodych ludzi studiuje na lądzie, ze względu na niższe koszty. Wymiana osobowa obejmuje także dziennikarzy z obu państw. Potwierdzeniem tego jest otwarcie się Tajwanu na chińskich turystów. 4 lipca 2008 roku pierwszych 600 turystów z ChRL wylądowało na Tajwanie. Zostały bowiem wznowione loty między lądem, a wyspom. Chińczycy z lądu są ciekawi kraju, na którą mieli zakaz wyjazdu i którym przez lata ich straszono, a także wpajano, że kiedyś w walce przyjdzie oddać za niego życie.19

W roku 2001 na Tajwanie odbyły się wybory parlamentarne i samorządowe, przyniosły one zmianę układu sił politycznych. Zwycięzcą została Demokratyczna Partia Postępu, zdobywając 87 z 255 mandatów. Było to ugrupowanie sprawującego wówczas władzę prezydenta Chen Shui-biana. Sojusznikiem w parlamencie dla DPP stała się Unia Solidarności Tajwanu, w sumie więc ugrupowania dysponowały 100 miejscami w parlamencie. Klęskę wyborczą poniosła partia KMT, zdobywając tylko 68 mandatów. Polityka z inklinacjami niepodległościowymi prowadzona przez ekipę sprawującą władzę była powodem całkowitego zamrożeniu kontaktów politycznych. Nie widząc szans na uzyskanie zgody co do zasady jednych Chin stolica ChRL starała się izolować Chen Shui-biana, wyciągając rękę do będącego w opozycji Kuomintangu-w 2005 roku i dwóch następnych latach wizyty w ChRL składał lider (później honorowy przewodniczący) KMT Lien Chan i za każdym razem był podejmowany przez prezydenta ChRL Hu Jintao. 20 Jednocześnie Chiny podkreślały gotowość do zjednoczenia kraju wszelkimi środkami- 14 marca 2005 roku parlament ChRL przyjął ustawę, określaną mianem „Prawa antysecesyjnego”, w którym wyrażono sprzeciw wobec jakichkolwiek prób uzyskania niepodległości przez Tajwan. Mowa była także o tym, iż w przypadku zawodności środków pokojowych władze w Pekinie odwołają się do niepokojowych środków i innych, po to aby chronić suwerenność i integralność terytorialną Chin. Według amerykańskiego sztabu Chiny w 2007 roku dysponowały siłami militarnymi, które w ciągu kilku godzin byłyby w stanie zniszczyć tajwańskie bazy lotnicze, porty i elektrownie. Rakiety sparaliżowałyby cały system obronny wyspy, a przerzucenie wojsk na Tajwan byłoby kwestią kolejnych paru godzin. Zanim na wyspę dotarłyby amerykańskie posiłki, Tajwan byłby pod całkowitą kontrolą chińską.21

Objęcie 20 maja 2008 roku (wybory odbyły się 22 marca) rządów na Tajwanie przez prezydenta Ma Ying-jeou reprezentującego partię Kuomintang, można uznać za jedną z najważniejszych zmian w sytuacji geopolitycznej regionu Azji i Pacyfiku w obecnej dekadzie. Przez lata sprawowania władzy przez Chen Shui-biana Tajwan był kluczowym czynnikiem destabilizującym sytuację w Azji Wschodniej grożąc wybuchem konfliktu. Zmiana władz na wyspie dla Pekinu była bardzo dobrą sytuacja, gdyż w połączeniu z trwającymi już w Tybecie krwawo tłumionymi protestami, zaostrzenie sporu z Tajwanem wywołałoby ostry sprzeciw i tak już oburzonej opinii publicznej. 

W przemówieniu inauguracyjnym Ma, który zwycięstwo zawdzięcza między innymi hasłom ożywienia gospodarki przez stworzenie "jednego chińskiego rynku", wezwał do rozpoczęcia nowego okresu współpracy między Tajwanem a Chinami kontynentalnymi, kierunek rozwoju polityki zagranicznej wyraził natomiast pod hasłem: „Elastyczna dyplomacja”. Z podobną inicjatywą wyszedł Pekin. Zaledwie bowiem dzień po inauguracji nowego prezydenta, chiński minister do spraw Tajwanu oświadczył, że nie wymusi zjednoczenia Chin siłą i zgadza się by Tajwan pozostał samodzielny, byleby nie deklarował niepodległości.22 Kilka dni później, pod koniec maja 2008 roku doszło do historycznego spotkanie dwóch „wrogów”. Wu Po-siung, szef Kuomintangu został przyjęty przez Hu Jintao- prezydenta ChRL i szefa Partii Komunistycznej zarazem. Na godzinnym spotkaniu deklarowano wspieranie wzajemnych relacji, wymienianie opinii i kontynuowanie pokojowego rozwoju.23 Przywódca Chin wezwał do pokojowych relacji z Tajwanem. Wu odpowiedział, że nie wolno dopuścić do tego, by Chińczycy i Tajwańczycy podnieśli przeciwko sobie broń.” 24

Wyniki wyborów nie oznaczają jednak, że znaczna większość Tajwańczyków zaczęła opowiadać się za pewną formą zjednoczenia z ChRL. Referenda dały do zrozumienia, że pragną oni utrzymania status quo. Z zaledwie 36 procent głosujących w referendum dotyczącym wejścia Tajwanu do ONZ większość wypowiedziała się za wejściem swego kraju do tej organizacji, czyli za powiększeniem niezależności wyspy. Pozostali nie byli jednakże przeciwni, a raczej po prostu wstrzymali się od głosu. Dlatego też być może Tajwan nie jest zdecydowany na przeprowadzanie zmian-nie chce drażnić Chin większą niezależnością, ale również nie chce się z nimi łączyć.

3 listopada na Tajwanie doszło do podpisania przez Chena Yunlina, przewodniczącego ARATS25 i Chianga Pin-kungiema szefa SEF26 kilku porozumień dotyczących rozwoju więzi handlowych. Najważniejszym z nich było powiększenie ilości bezpośrednich lotów czarterowych oraz zezwolenie na bezpośrednie połączenia morskie między portami Chin i Tajwanu. Porozumienia te wróżyły przyspieszenie komunikacji morskiej i lotniczej między Chinami kontynentalnymi, a Tajwanem, która dotąd była prowadzona za pośrednictwem innych terytoriów (na przykład Hongkongu w przypadku lotów). 

Niewątpliwie dialog chińsko-tajwański uległ znacznemu ożywieniu od czasu powrotu do władzy KMT, nie należny liczyć jednak na to, iż będą poruszane tak drażliwe kwestie jak suwerenność, czy integralność terytorialna, współpraca skupia się i nadal będzie skupiać raczej na polepszaniu i pogłębianiu więzi ekonomicznych czy biznesowych.

Dziś Tajwan uważany jest za jedno z najbardziej dynamicznie rozwijających się państw świata. W stosunkowo krótkim czasie nastąpił tam niebywale szybki wzrost PKB (rzędu od kilku do kilkunastu procent rocznie). W 2003 roku PKB na jednego mieszkańca wyniosło 12 537 dolarów. Natomiast za najdynamiczniej rozwijającą się gospodarkę na świecie uznaję się gospodarkę chińską. Według najnowszych prognoz w 2010 roku Chiny staną się drugą co do wielkości gospodarką na świecie, a do roku 2050 będą światową potęgą gospodarczą numer jeden.27 To właśnie Chiny są jednym z głównych partnerów gospodarczych Tajwanu i mimo napięć na linii politycznej oba kraje potrafią efektywnie współpracować w sferze ekonomicznej. Związki gospodarcze między ChRL a „zbuntowaną wyspą” systematycznie zacieśniają się i należy mieć tylko nadzieję, że dojdzie także do porozumienia na płaszczyźnie politycznej. Niestety początek XXI wieku nie wniósł nic dobrego, a można by nawet sądzić, że pogorszył obustronne relacje. Proniepodległościowa polityka skazanego 11 września 2009 na dożywotnie więzienie za sprzeniewierzenia funduszy państwowych Chen Shui-biana28, była głównym powodem braku porozumienia się zwaśnionych stron. Władze w Pekinie nadal uważają Tajwan za część Chińskiej Republiki Ludowej i nie zamierzają rezygnować z chęci przyłączenia wyspy do kontynentu. Sytuacja jednak uległa zmianie po wyborach w 2008 roku kiedy władzę na Tajwanie po kilku latach przerwy znów przejęła Partia Narodowa. Nowy prezydent Ma Ying-jeou pracuje nad przywróceniem dialogu z ChRL. Perspektywa zlikwidowania konfliktu wydaje się być jednak bardzo odległa. Któraś ze stron musiałaby ustąpić, a w obecnych warunkach jest to niemożliwe. 

Bez względu na to jak układają się relacje Chin i Tajwanu dotyczące polityki przykład tych krajów pozwala wysnuć wnioski, że nawet bez większego udziału dyplomacji dwa państwa mogą ze sobą współpracować, stając się przy tym znaczącymi uczestnikami stosunków międzynarodowych.

Przypisy:

1. Zwana dalej „Tajwan”.

2. Zwana dalej „Chiny”.

3. E. Haliżak, Polityka i strategia Chin w kształtowaniu międzynarodowego bezpieczeństwa, Warszawa 2007, s. 81.

4. Ostatnia narodowa dynastia panująca w Chinach w latach 1368-1644. Założona przez Zhu Yuanzhanga.

5. Nazywana także dynastią mandżurską. Panująca w Chinach w latach 1644-1912.

6. Stosunki dwustronne Chiny-Tajwan, URL: www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Chiny,stosunki_dwutronne, Tajwan, 14 XI 2009.

7. Chińska partia polityczna założona przez Sun Jat-Sena w 1912, zwana dalej „KMT”.

8. Aktualnie rządząca partia narodowa w Chińskiej Republice Ludowej, założona w roku 1921 r.

9. Chiński polityk, przewodniczący KMT od 1925 r. Prezydent Republiki Chińskiej na Tajwanie od 1949 r.

10. Zob. R. Sławiński, Historia Chin i Tajwanu, Warszawa 2002, s. 147.

11. E. Haliżak, Polityka…, s. 82.

12. Stosunki dwustronne Chiny-Tajwan, URL: www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Chiny,stosunki_dwustronne,Tajwan, 14 XI 2009.

13. Zob. J. Polit, Chiny, Warszawa 2004, s. 287.

14. Zob. Region Azji i Pacyfiku-pod znakiem postępu w przezwyciężeniu podziału Chin i Korei. Ożywienie dialogu ChRL-Tajwan, [w:] Rocznik strategiczny 2000/2001, Warszawa, 2001, s. 331-340.

15. Zwana dalej „DPP”.

16. Tamże, cyt. za: Taipei Journal, 21 maja 2000.

17. Międzynarodowa organizacja z siedzibą w Genewie, powołana w Maroko w 1994 roku. Jej głównym zadaniem jest wspieranie i nadzór światowego handlu, zwana dalej „WTO”.

18. Zob. Region Azji i Pacyfiku-Qua De Nef? ChRL i Tajwan w WTO, [w:] Rocznik strategiczny 2001/2002, Warszawa, 2001, s. 364-368.

19. M. Kruczkowska, Wyspa Tajwan otwiera się na chińskich turystów, „Gazeta Wyborcza” 2008, nr 155, s. 9.

20. Stosunki dwustronne Chiny-Tajwan, URL: www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Chiny,stosunki_dwustronne, Tajwan, 14 XI 2009.

21. A. Mężyński, Chiny szykują się do wojny z Tajwanem, „Dziennik-Europa-Swiat” 2007, nr 17, s. 12.

22. M. Kruczkowska, Chiny chcą rozmawiać z Tajwanem, „Gazeta Wyborcza” 2008, nr 119, s. 12.

23. K. Zuchowicz, Chiny i Tajwan mówią o pokoju, „Rzeczpospolita” 2008, nr 124, s. 16.

24. M. Kruczkowska, Chiny spotykają się z Tajwanem, „Gazeta Wyborcza” 2008, nr 124, s.14.

25. Stowarzyszenie na rzecz Stosunków Cieśniny Tajwańskiej (Association for Relations Cross the Taiwan Straits-ARATS).

26. Fundacja Wymiany ponad Cieśniną (Straits Exchange Foundation-SEF).

27. Chiny zostaną drugą gospodarką świata. Japonia traci, URL: www.gospodarka.gazeta.pl/gospodarka/169866,7103537,Chiny_zostana_druga_gospodarka_swiata__Japonia_traci.html, 17 XI 2009.

28. M. Kruczkowska, Dożywocie dla byłego prezydenta Tajwanu, „Gazeta Wyborcza” 2009, nr 214, s. 10.

Bibliografia

I. Źródła

- „Dziennik-Europa-Świat” 2007.
- „Gazeta Wyborcza” 2008.
- „Rzeczpospolita” 2005.
- „Wprost” 2005.

II. Opracowania

- Haliżak E., Polityka i strategia Chin w kształtowaniu międzynarodowego bezpieczeństwa, Warszawa 2007.
- Nowożytna historia Chin, Sławiński R. (red.), Kraków 2005.
- Polit J., Chiny, Warszawa 2004.
- Rocznik strategiczny 2000/2001, Warszawa, 2001.
- Rocznik strategiczny 2001/2002, Warszawa, 2002.
- Sławiński R., Historia Chin i Tajwanu, Warszawa 2002.

III. Strony internetowe
- polish.cri.cn 
- www.azjapacyfik.pl
- www.gazeta.pl
- www.psz.pl
- www.roc-taiwan.org.pl
- www.stosunkimiedzynarodowe.info

Autor: Artur Micek