Pozycja międzynarodowa Kuby w XXI wieku.

 Autor: Artur Micek sobota, 23 października 2010 22:04

Kuba będąca największą wyspą na Karaibach jest bardzo istotnym krajem na arenie międzynarodowej bynajmniej nie ze względu na swój potencjał gospodarczy czy też demograficzny. W XXI wieku sytuacja polityczna na wyspie zaczęła się zmieniać, ale znacznie wyspy pozostaje dalej istotne.

Socjalistyczna Republika Kuby jest największą wyspą na Karaibach i siódmą pod względem wielkości wyspą na świecie zamieszkałą przez ok. 11 mln obywateli żyjących na terenie ok. 110 tys. km kwadratowych. Gospodarcze, militarne i demograficzne znaczenie Socjalistycznej Republiki Kuby na światowej arenie międzynarodowej nigdy nie było zbyt wielkie. Z aspektu propagandowego prowadzonej przez ten kraj polityki zagranicznej, bardzo aktywnej od początku lat sześćdziesiątych, państwo to było wiele razy zauważalnym graczem. Mimo dużego znaczenia prestiżowego w okresie zimnej wojny jak i współczesnego nagłaśniania sytuacji na Kubie, państwo to nie ma istotnego wpływu na region Ameryki Łacińskiej. Biorąc pod uwagę jednak powierzchnię, liczbę ludności i poziom produktu krajowego brutto oraz nienasyconą gospodarkę, państwo to nie jest nic nie znaczącą wyspą rolniczą, lecz krajem o którym jest głośno w światowych mediach, choć zazwyczaj informacje te nie mają pozytywnego charakteru.

Kuba w latach 1902-1999

Kuba 20 maja 1902 r. stała się oficjalnie niepodległym podmiotem państwowym, lecz niepodległość ta była pozorna, aż do 1959 r.. Przez okres kilkudziesięcioleci wyspa uzależniona była od Stanów Zjednoczonych. Jednym z takich symboli, wręcz protektoratu była uchwalona poprawka ustawy zasadniczej Kuby. Została ona stworzona przez senatora Orville'a H. Platta (od którego nazwiska wzięła się jej nazwa tj. „Poprawka Platta”) stałą się symbolem uzależnienia politycznego od USA . Na skutek porozumienia z kubańską konstytuantą, Kuba stała się niepodległym państwem, z terenu którego wycofały się wojska Stanów Zjednoczonych1. Amerykańskie wojsko uzyskało jednak prawo stacjonowania w bazie wojskowej Guantánamo na wschodzie wyspy. Zgodnie z poprawką Platta, Stany Zjednoczone zagwarantowały sobie prawo do prowadzenia wszelkich działań militarnych na obszarze kraju, wydzierżawiania terenów pod bazy wojskowe i punkty gospodarcze, jak i co jest ważne, narzucała kontrolę nad polityką wewnętrzną i zewnętrzną rządu kubańskiego2. W 1906 r. wojska USA ponownie wkroczyły na teren państwa i okupowały go przez ok. 30 miesięcy3. Nowo powstałe państwo choć zdominowane przez Waszyngton i targane początkowo przez kłopoty gospodarcze, szybko rozwijało się głównie dzięki wysokim cenom cukru, który był głównym towarem eksportowym. Bardzo ważne dla rozwoju wyspy były też inwestowanie Stanów Zjednoczonych w rolnictwo4. W okresie I wojny światowej wysokość cen cukru była tak duża, że kraj przeżywał boom gospodarczy mimo, że był uzależniony od amerykańskiego rynku zbytu. Na Kubie w tym okresie swój szczyt osiągała monokultura trzciny cukrowej, która przez wiele lat determinowała życie gospodarcze i polityczne wyspy. Po wojnie produkcja cukru zmniejszyła się, a rynki zbytu w USA uległy zmniejszeniu co doprowadziło do niepokojów wewnętrznych. Sytuację spadku cen cukru starał się uratować prezydent Gerardo Machado urzędujący od 1925 do 1933 r., który wprowadził limity produkcji. Sytuację gospodarczą w 1926 r. zdołano ustabilizować głównie dzięki limitom i polepszeniu się koniunktury gospodarczej.

Na skutek rewolucji sierżantów mającej miejsce w 1934 r., decydujący wpływ na rządy w państwie zdobył jeden z jej przywódców Batista Zaldivar Fulgencio. Zdołał on po rozmowach z Franklinem D. Rooseveltem, głoszącym program polityki dobrosąsiedzkiej w 1934 r. zerwać układ z USA anulujący poprawkę Platta w konstytucji państwa. Od 1940 r. Kubą oficjalnie rządzić zaczął Fulgencio Batiste, który w 1941 r. przyłączył się do koalicji antyhitlerowskiej. W 1952 r. proamerykański prezydent, został odsunięty od władzy. Na skutek takiego obrotu wydążeń przy wsparciu armii przeprowadził zamach stanu i przejął władzę oraz zawiesił konstytucję. Mimo, że Bastia był dyktatorem to jego rządy popierały Stany Zjednoczone, które uważały, że lepszy jest dyktator walczący z komunizmem i dający poczucie stabilności państwa niż rządy socjaldemokratów, czy też komunistów. Prawda była jednak taka, że od zamachu stanu sytuacja gospodarcza pogarszała się z każdym rokiem. Pogłębiająca się korupcja, szerząca się bieda, bezprawie wzmacniały ruchy opozycyjne w tym głównie nastawione ideologicznie na komunizm. 26 lipca 1953 r. po ataku małej grupy rewolucjonistów dowodzonych przez Fidela Castro na koszary Moncada wyraźnie widać było, że sytuacja wewnętrzna zaczyna się załamywać. Wtedy to po raz pierwszy na scenie publicznej pokazał się przyszły twórca komunizmu pod oknem Stanów Zjednoczonych, Fidel Castro. Został on skazany na 15 lat wiezienia, ale dzięki amnezji uzyskał wolność po 2 latach przebywania w więzieniu. Z powodu prześladowań i nieustannego śledzenia go przez służby bezpieczeństwa postanowił udać się na emigrację do USA, a następnie Meksyku. Podczas przebywania w Meksyku założył ruch pod nazwą „26 lipca”5 Jego organizacja początkowo była bardzo nieliczna i poniosła duże straty 2 grudnia 1956 r. przy próbie desantowania się na teren Kuby. F. Castro mimo wszystko dzięki swoim poczynaniom, ale głównie ogólnie trudnej sytuacji w państwie, zdołał po trzech latach obalić wraz z innymi sojusznikami proamerykańskiego dyktatora6. Sam jednak nie głosił jeszcze oficjalnie haseł komunistycznych, przez co nowe władze na Kubie najszybciej uznały Stany Zjednoczone.

Polityka zagraniczna Fidela Castro z przyjaźnie nastawionej do USA szybko zaczęła się zmieniać na jej całkowite przeciwieństwo. Nacjonalizacja plantacji trzciny cukrowej i innych gałęzi przemysłu rolnego ogłoszona ustawą z roku 1960 pogorszyła stosunki z USA, których obywatele w większości byli posiadaczami takich gospodarstw na wyspie. Decyzja ta doprowadziła do wojny gospodarczej ze Stanami Zjednoczonymi. Waszyngton w odpowiedzi na kubańską nacjonalizację wprowadził embargo na dostawę ropy do Kuby, która w całości uzależniona była od surowca wydobywanego u północnego sąsiada zza Cieśniny Florydzkiej. W odwecie doprowadziło to do nacjonalizacji rafinerii i instalacji naftowych na terenie Kuby, które w większości były w rękach amerykańskich i brytyjskich przedsiębiorców. USA nie pozostały dłużne i zablokowały import cukru z Kuby, co było dla tego małego państwa bolesnym ciosem, zwłaszcza, że był to główny środek dochodów dla budżetu państwowego. Również utrudnienia w wyjazdach turystycznych na teren Kuby były bolesne zwłaszcza, że ok. 90% z turystów było pochodzenia amerykańskiego. W tym momencie na polu walki gospodarczej pojawił się Związek Radziecki, który obiecał Hawanie kupno jej cukru i udzielenie nisko procentowej pożyczki. W styczniu 1961 r. USA zerwały stosunki dyplomatyczne z Kubą, a CIA przeprowadziło nieudaną próbę przewrotu7. Amerykańskie poczynania mające odizolować Kubę od reszty państw regionu okazywały się dość udane8. Punktem krytycznym w stosunkach USA-Kuba, ale też USA-ZSRR był tzw. Kryzys Kubański (karaibski) i widmo wojny atomowej między największymi potęgami świata. Kuba mimo, że była w centrum wydarzeń nie miała jednak wpływu na rozmowy przywódców wrogich supermocarstw9. Wyraźnie widać było, że Hawana jest nadal narzędziem w rękach dominatora. Z dominacji USA weszła pod dominację ZSRR.

W następnych latach następowało odprężenie stosunków międzypaństwowych w regionie i pogorszenie stosunków na linii Kuba-ZSRR. Wyrazem łagodzenia konfliktów z przeszłości w regionie karaibskim była polityka prezydenta USA, Richarda Nixona. Pod naciskiem państw zrzeszonych w OPA10, USA wycofało się z embarga handlowego nałożonego w ramach Organizacji Państw Amerykańskich, choć samo z niego nie zrezygnowało. Mimo to, władze nadal starały się polepszać stosunki, czego wyrazem był raport Lintowitza11. F. Castro odrzucił jednak wyciągniętą rękę Stanów Zjednoczonych i angażował się w wojnę na terenie Angoli, gdzie wspierał sprzętowo oraz personalnie stronę komunistyczną – mającą wsparcie ze strony ZSRR, co z powrotem przybliżyło te dwa komunistyczne państwa ku sobie. Sytuację Kuby w stosunkach do państw zachodnich (głównie USA) pogorszył też konflikt między proradziecką Etiopią, a proamerykańską Somalią. Pomoc wojskową dla Etiopii udzieliły m. in. wojska kubańskie, dzięki którym Somalia przegrała bitwę na płaskowyżu Ogadeńskim12. Przez okres lat 60-tych i 70-tych pozycja międzynarodowa Kuby nie była ekonomicznie ani politycznie zbyt wysoka, a jedynie konfliktowa i ideologiczna polityka szerzenia komunizmu gwarantowała Hawanie pozycję ważnego gracza w świecie. Biorąc pod uwagę możliwości tego państwa pod względem gospodarczym jak i militarnym w razie konfliktu „wschód-zachód”, nie miałaby praktycznie wielkiego znaczenia w starciu gigantów (choć dysponowała liczebnie drugą po Brazylii armią w Ameryce Łacińskiej posiadająca zaraz po USA i Kanadzie najliczniejsze siły pancerne i lotnicze), jednak jej położenie strategiczne interesowało każdą ze stron.

W latach osiemdziesiątych pozycja Kuby w regionie znacząco wzmocniła się czego rezultatem było w pewnym stopniu obalenie rządów Anastasio Samozy Debayle w Nikaragui i Erica Gairy w Grenadzie. Niewątpliwie nie mogło to mieć pozytywnych efektów w stosunkach Hawana-Waszyngton. Przez takie działania w misjach internacjonalistycznych, nawiązywanie współpracy z państwami prokomunistycznymi, jak i z innymi krajami Ameryki Łacińskiej w której coraz popularniejsze były lewicowe poglądy, pozycja F. Castro (jak i Kuby) rosła mimo aktywnego przeciwdziałania Stanów Zjednoczonych. Kuba jednak rozwijała się gospodarczo wolniej niż inne państwa regionu. W antykubańskiej polityce prezydent USA Ronald Regan wpłynął na senat, który przyjął tzw. poprawki Symms'a. Pozwalały one władzom użyć wszelkich sposobów w tym militarnych mających na celu zatrzymanie rozszerzania się kubańskich wpływów i komunizmu w Ameryce Łacińskiej. Ze względu jednak na obawy iż operacje militarne sprowokują ZSRR do odwetu w innej części świata lub też inwazja przerodzi się w drugi Wietnam, zaniechano bezpośrednich akcji przeciw Kubie i ograniczono się do wspierania państw Ameryki Łacińskiej walczących z komunistycznymi ruchami partyzanckimi. Kuba i USA prowadziły nieoficjalnie ze sobą wojny na terenach państw trzecich jak Nikaragua i Grenada, gdzie ostatecznie zdołano obalić (dzięki środkom militarnym i finansowym) lewicowe lub też komunistyczne rządy13.

Kuba na przełomie XX i XXI wieku

Po upadku ZSRR i bloku państw socjalistycznych w Europie, Kuba stanęła przed wielkim problemem w każdej płaszczyźnie: politycznej, gospodarczej, wojskowej i ideologicznej. Nie tylko był to kłopot ideologiczny – jak przekonywać narody Ameryki Łacińskiej do komunizmu, gdy komunizm upada w ZSRR, ale przede wszystkim gospodarcze. Głównym rynkiem zbytu był ZSRR i państwa satelickie, na które trafiało ok. 85% eksportu. Pożyczki, darowizny finansowe, pomoc żywnościowa i surowcowa od ZSRR i RWPG (Kuba była członkiem tej organizacji od 1972 r.) była bardzo ważną pomocą z której finansowano np. liczne i przestarzałe siły zbrojne, które w okresie lat 90-tych zmniejszono o ponad połowę14. Skutki gospodarczej zapaści, pogłębione dodatkowo przez amerykańskie embargo, były odczuwane jeszcze przez kilka lat, ponieważ w pierwszych latach 90-tych nastąpił spadek kubańskiego PKB o 35 proc. Z kolei straty z powodu amerykańskiej blokady na koniec 2007 r. wycenia się na ponad 93 miliardy dolarów, co stanowi 160% rocznego kubańskiego PKB i ponad 23 razy przewyższa roczną wartość inwestycji. Pozytywnym aspektem zerwania przez Moskwę pomocy dla Kuby jest to, że teraz pierwszy raz od 1902 r. wyspa jest w pełni suwerennym państwem, mogącym podejmować decyzję tylko i wyłącznie według własnego uznania. Za taką wolność Hawana musiała i musi jednak dużo zapłacić, a Fidel Castro mimo trudności zdołał jednak utrzymać władzę, choć teoretycznie miał małe szanse na przetrwanie bez pomocy dawnych przyjaciół z Moskwy, którzy po zniknięciu ZSRR nie byli zdolni do „opiekowania” się Kubą. Po roku 1991 wbrew pozorom, pozycja Kuby w regionie karaibskim wrosła, mimo dużego zadłużenia państwa. Ze względu na załamanie rynku zbytu towarów w państwach RWPG, polityka Kuby przeistoczyła się z agresywnej na wegetacyjną zwłaszcza, że załamał się handel15. F.Castro zgodził się na rozluźnienie kontroli państwa nad przedsiębiorstwami i współpracę ekonomiczną z Europą Zachodnią i państwami regionu Karaibów, których znaczenie w polityce zagranicznej Kuby zaczęło rosnąć z racji tego, iż akceptowały one specyfikę systemu politycznego i gospodarczego Hawany. Państwa te nie nalegały na reformy gospodarcze i polityczne na Kubie i co było również ważne zaczęły opierać się naciskom Stanów Zjednoczonych starających się utrzymać w izolacji wyspę F.Castro. Kuba dość szybko nawiązała współpracę gospodarczą z państwami regionu, gdzie zaczął rodzić się też nowy sojusz polityczny, między Kubą a Wenezuelą Hugo Chaveza. Ten nieoficjalny sojusz stał się faktem od 1999 r., gdy H. Chavez został prezydentem16. Hawana dzięki współpracy z Wenezuelą mająca bogate zasoby mineralne nie tylko zdobyła partnera gospodarczego, ale też stałą się państwem, które mimo wielkiego zadłużenia i biedy w końcu miało realny wpływ na region. Z perspektywy czasu Hawana wiele zyskała dzięki współpracy z Wenezuelą. Miała swój początek w wizycie ministra spraw zagranicznych Kuby Felipe Pereza Roque w Caracas, gdzie rozpoczęto prace nad gospodarczymi umowami dwustronnymi między państwami. 30 października 2000 r. po uchwaleniu w Wenezueli konstytucji „Boliwariańskiej” F. Castro i H. Chavez podpisali umowę gospodarczą w myśl której Kuba mogła kupować ok. 53 tys. baryłek ropy dziennie za cenę od 12 do 27 dolarów (ok. 30-40 procent taniej niż wynosiła średnia cena ropy na giełdach. Dziś cena wzrosła do ok. 30 dolarów za baryłkę, których Kuba nabywa praktycznie dwa razy więcej) w zamian oferując Wenezueli pomoc personalną, która miała wesprzeć realizację programów socjalnych i gospodarczych zapoczątkowanych przez H. Chaveza. Umowa ta niewątpliwie była kołem ratunkowym dla reżimu F. Castro, który mimo trudności zdołał przetrwać najgorszy okres gospodarczy dla Kuby od zakończenia wielkiego kryzysu ekonomicznego z lat 30-tych XX wieku.