Pozycja międzynarodowa Afganistanu w XXI wieku

 Autor: Marcin Sienko sobota, 23 października 2010 21:26

Znaczenie Afganistanu jest obecnie bardzo duże. To zacofane i pogrążone w konfliktach państwo na stałe już zagościło na pierwszych stronach gazet wszystkich światowych mediów.

Afganistan choć jest zacofanym, biednym oraz pogrążonym w konfliktach krajem z 33 milionową populacją mieszkającą na terytorium 650 tys kilometrów kwadratowych, codziennie staje się jednym z głównych tematów serwisów informacyjnych i gazet w wielu państwach świata 1. Kraj ten nie ma wielkich zasobów surowców, przemysłu ani tym bardziej innych bogactw, o które walczyłby państwa świata. Ze względu tylko na toczącą się tam wojnę domową i wojnę z terroryzmem, obecność dziesiątek tysięcy żołnierzy z wielu państw NATO i Azji, państwo to codziennie trafia na czołówki gazet lub też mediów w różnych częściach świata. Kraj ten położony w południowo-zachodniej Azji nie posiadający dostępu do morza i mający za sąsiadów Turkmenistan, Uzbekistan, Tadżykistan, Pakistan, Iran i Chiny, gdyby nie toczący się tam konflikt byłby prawdopodobnie tak samo zapomniany dla nas Polaków państwem jak miało to miejsce jeszcze 50 lat temu, choć jego położenie geopolityczne jest dziś bardzo interesujące dla wielu państw w tym i być może kiedyś Polski. Dziś od sytuacji w tym regionie zależą wojny z terroryzmem tak jak i przyszłość Sojuszu Północnoatlantyckiego, który nie może sobie pozwolić na porażkę, więc i z tego powodu Kabul jeszcze nie raz będzie oczkiem w głowie polityków z wielu państw. Z tego powodu jak i umiejscowienia tam głównego frontu walki z terrorem ten biedny kraj czeka jeszcze wiele trudnych lat wojny, reform i trudów tworzenia państwa narodowego, co wydaje się być mniej realne niż wygranie wojny z rebeliantami, bandytami i terrorystami. Afganistan w obecnej formie jest państwem uzależnionym od pomocy zewnętrznej i jako podmiot polityki na arenie międzynarodowej sam nie ma wielkiego wpływu na nią. Bez wsparcia zagranicznego obecna administracja szybko uległaby degradacji politycznej a władza mogłaby powrócić w ręce talibów 2.

Rys historyczny Afganistanu

Państwowość Afganistanu ma swoje początki w 1747r. a kraj ten mimo rozpadnięcia się na cztery części w 1818 r., a następnie zjednoczenia w 1826r. nie był nikomu szerzej znany, tak jak i Afgańczycy (choć raczej pasowałoby napisać grupy społeczne zamieszkujące ten region) również nie znały kultury ówczesnego zachodu. Zmieniło się to wraz z wybuchem pierwszej wojny afgańskiej toczonej w latach 1838-1842r. miedzy Brytyjczykami a Afgańczykami. Brytyjczycy nie zdołali jednak opanować tegoż państwa i podpisali z nim po 15 latach pakt sojuszniczy. Po śmierci Dost Muhammada nowym władcą kraju został jeden z synów zmarłego, Szer Ali. W okresie jego rządów wybuchła druga wojna z Brytyjczykami zakończona ustępstwami terytorialnymi na rzecz imperium niezachodzącego słońca3. Niepodległość Afganistanu uznana została dopiero w 1907 r., a Wielka Brytania, sprawowała kontrolę na polityką zagraniczną tego państwa do 1919 r., gdy przywódca Amanullah Chan najechał Indie i zerwał z brytyjskim obostrzeniem 4. Chan w 1926 r. ogłosił się królem i zmarł po trzech latach od tego momentu. Jego następcą został Muhammad Nadir Chan. Następnie syn Nadri Chana tj. Muhammad Zahir Chan objął w 1933 r. władze nad państwem. Za jego rządów Afganistan przetrwał II wojnę światową jako państwo neutralne i w 1946 r. wprowadził go w struktury ONZ-u. Rządy tego możnowładcy trwały aż do 17 lipca 1973r., gdy na skutek załamania gospodarczego oficerowie armii przeprowadzili pucz wojskowy i ogłosili powstanie Republik Afganistanu. Najciekawsze w tym puczu było to, że przeprowadził go kuzyn króla generał Muhammad Daud Chan, który mianował się prezentem. Ta władza zakończyła się w chwili wybuchu rewolucji kwietniowej przeprowadzonej w 1978 r. 5. Przewrót państwowy, którego ukoronowaniem była zmiana nazwy państwa na Demokratyczną Republikę Afganistanu została przeprowadzona przez marksistów skupianych wokół Nur Mohammeda Taraki, lidera Ludowo-Demokratycznej Partii Afganistanu. Następnie władze opiął Hafizullaha Amin, który zabił swojego poprzednika. Wydawało się, że teraz władza pozostanie w jego rękach – tak się jednak nie stało. W stolicy Afganistanu pod sam koniec 1979 r. wylądowały wojska sowieckie i zabiły tego afgańskiego komunistę 6. Związek Radziecki postanowił zapewnić sobie dominację nad tym państwem raz na zawsze i pomógł swojemu agentowi KGB, Babraka Karmalowi objąć władzę nad Afganistanem. Decyzja o interwencji radzieckiej w Afganistanie zapadła 12 grudnia 1979 r 7. Była ona spowodowana z powodu rozszerzającego się powstania. Wraz z rewolucją islamską w Iranie, Rosjanie zaczęli obawiać się utraty wpływów w Afganistanie. Interwencja zakończyła się jednak wieloletnią wojną partyzancką, w której Armia Czerwona nie dała rady zniszczyć mudżahedinów wspieranych przez wiele państw zachodnich, ale też Chiny i Pakistan. Radziecka interwencja zakończyła się 15 lutego 1989 r. W 1994 r. w Afganistanie pojawili się talibowie, czyli islamscy studenci, przeważnie narodowości pasztuńskiej, którzy bardzo szybko stali się znaczącą siłą. W 1996 r. przejęli władzę w Afganistanie i ogłosili się rządem Islamskiego Emiratu Afganistanu. Na kontrolowanych przez siebie terenach talibowie wprowadzili surowe prawo zwyczajowe. W tym czasie do Afganistanu przybył Osama bin Laden. Już w 1998 r. USA zażądały jego wydania za zamachy w Kenii i Tanzanii. Talibowie odmówili. W listopadzie 1999 r. ONZ nałożyła na Afganistan sankcje ekonomiczne, również żądając wydania Osamy bin Ladena.

Afganistan w XXI w., jego problemy i możliwości na arenie międzynarodowej.

11 września 2001 r. dokonano zamachów na budynki World Trade Center i Pentagon w USA, które dość szybko zorientowały się, że winę ponosi Al-Kaida i zażądały od talibów wydania jej przywódcy, Osamy bin Ladena. Ci odrzucili amerykańskie żądanie, więc 7 października 2001 r. amerykańskie oraz brytyjskie siły powietrzne podjęły interwencje zbrojną. Do działań zbrojnych szybko włączył się szereg innych państw zbulwersowanych atakiem terrorystycznym w USA. W tym czasie również Sojusz Północny (antytalibska partyzantka) przy wielkim wsparciu koalicji państw zachodnich przeszła do ofensywy. Jednostki te wspierane przez koalicji antytalibskiej, oraz głównie sił zbrojne USA szybko złamały opór talibów. Władzę w Afganistanie objął Pasztun Hamid Karzai, wybrany przez Loja Dżirgę w czerwcu 2002 r. na prezydenta, a do kraju przybyło kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy sił pokojowych pod dowództwem NATO. Do kraju wrócili też imigranci, których liczba sięgała prawie 3 mln. ludzi.

Dziś Afganistan jest państwem które nie cieszy się dobrą opinią na świecie. Choć władze sprawuje tam w miarę demokratyczny aparat administracyjny to liczba ujawnianych afer korupcyjnych, zdrad czyt też innych nagannych sytuacji nie kwalifikuje tego państwa jako wzór demokracji ani stabilności, o czym dobitnie zaznaczył były premier Wielkiej Brytanii Gordon Brown 8. Duży wpływ na złą opinie o tym państwie w międzynarodowej społeczności ma sytuacja wewnętrzna tam panująca. Wielu lokalnych przywódców, watażków i członków komórek terrorystycznych dysponuje własnymi oddziałami zbrojnymi i nie chce się podporządkowywać władzom w Kabulu, a w górach i na pograniczu z Pakistanem wciąż ukrywają się siły talibów i ich sympatyków oraz najemników opłacanych przez organizacje terrorystyczne. Sytuacja obecnie jest tak trudna, że nie ma możliwości udzielania pomocy humanitarnej społeczności bez osłony militarnej. Od 2005 r. na terenie tego państwa zaczęła się ponownie wręcz regularna wojna domowa w której mamy do czynienia z de facto nieograniczoną liczbą stron. Nie tylko tzw. talibowie walczą z siłami rządowymi i koalicją międzynarodową, ale też lokalni watażkowie, handlarze narkotyków, najemnicy z takich państw jak Iran, Pakistan czy też regionu Czeczeni oraz różne grupy terrorystyczne, które dość często nie mają nic wspólnego z ruchem talibów. Do tego kotła konfliktu dochodzą jeszcze grupy etniczne i konflikty toczące się między nimi, służby specjalne, zwykli bandyci i interesy strategiczne różnych państw. Należy zakładać, że w najbliższej przyszłości nie ma szans na ustabilizowanie sytuacji w Afganistanie, o ile nie zaistnieją radykalne zmiany w polityce państw NATO. Kraj ten z tego powodu, iż bezproblemowa jurysdykcja władz państwowych obejmuje de facto dziś tylko region Kabulu i kilku innych większych miast nie może być traktowany jako państwo w którym można bezproblemowo inwestować, a co za tym idzie obniża jego znaczenie gospodarcze, które i tak jest bardzo małe na rynku międzynarodowym 9. Jedynie na rynku narkotykowym, Afganistan może poszczycić się dość wysokim eksporterem takich nielegalnych środków, co raczej nie przysparza mu dobrej opinii wśród społeczności międzynarodowej. Jako producent opium Afganistan kwalifikuje się na pierwszym miejscu w światowych rankingach. Większość narkotyków tam wytwarzanych trafia do Europy, ale też nawet Stanów Zjednoczonych 10. Z drugiej jednak strony, Afganistan może stać się kluczowym na cały świat producentem Opium. Jedną z możliwych opcji uregulowania kwestii produkcji opiatów w Afganistanie jest jej legalizacja na potrzeby międzynarodowego przemysłu farmaceutycznego, co niewątpliwie przyniosłoby dość duże dochodzi państwu jak i również zmniejszyły wpływy tzw. watażków którzy mają obecnie problemy z władzą centralną zwalczają plantacje tej rośliny.

Mimo wszystko Afganistan stał się bardzo ważnym państwem w polityce zagranicznej Indii i Pakistanu oraz z dużą interesownością jest nie jako kontrolowany przez Iran. Rosnące zaangażowanie Indii w Afganistanie wywołuje poważne implikacje regionalne z uwagi na pozycję Pakistanu. Państwo to obawia się, że zbliżenie New Delhi z Kabulem pozbawi je tzw. strategicznej głębi w Afganistanie (tj. drugiej linii obrony na wypadek ataku ze strony Indii, dziś jest jednak to już nierealistyczna doktryna) oraz prowadzi do okrążenia przez kraje mu nieprzyjazne. Zastąpienie „propakistańskiego” rządu talibów przez bardziej sprzyjający Indiom rząd Hamida Karzaja w 2001 r. zostało odebrane w Pakistanie jako zachwianie regionalnej równowagi, choć dziś sytuacja ta uległą załagodzeniu 11. Wyraźnie widać tą rywalizacje jeśli przypatrzymy się np. inwestycjom Indii w Afganistanie 12. Również dla celów NATO Afganistan jest dzisiaj głównym i priorytetowym problemem z którym świat zachodni musi sobie jakoś poradzić. NATO nie może wycofać się z tego państwa nie pozostawiając tam silnej władzy centralnej z afgańskimi siłami bezpieczeństwa zdolnymi do samodzielnego działania, co wydaje się być póki co nieosiągalne. Z tego powodu USA, Wielka Brytania czy też inne państwa NATO i UE zaczynają inwestować w Afganistan, ale głównie w tworzenie afgańskiej policji i armii. Bez tego gwaranta stabilność i Afganistan stałby się dość szybko ponownie państwem-wylęgarnią terroryzmu w formie takiej jaka miała miejsce przez 2001 r. Pozycja międzynarodowa tego państwa jako dość znacznego beneficjenta pomocy materialnej i finansowej z państw tzw. zachodu będzie przez wiele lat bardzo znaczna 13.

Duży wpływ i to pozytywny dla Afganistanu może odegrać jego położenie. Czynników, które sprawiają, że Afganistan w znaczący sposób mogłyby umocnić się w regionie jest kilka. Przez kraj ten wiedzie najkrótszy i najtańszy szlak transportu zasobów naturalnych z Azji Środkowej i Morza Kaspijskiego do portów pakistańskich. Z amerykańskiego punktu widzenia droga ta jest bardzo istotna, jeśli chcemy ominąć Iran lub też Rosję jako pośredników w tranzycie ropy czy też gazu ziemnego. Ocean Indyjski jest w całości kontrolowany przez USA i neutralne wobec tego państwa Indie, co kusi Waszyngton do stworzenia takiej drogi tranzytu surowców z Azji Centralnej. De facto USA nie ma realnie innej możliwości (w razie takich chęci) zakupu tych surowców w Azji Centralnej. Trasy tranzytowe przebiegające przez przez Iran do Zatoki Perskiej obecnie wydają się całkowicie niedostępne dla USA. Rurociąg Nabucco jest dopiero w budowie i lwia jego część ropy która tam popłynie ma trafić do Europy. Droga surowcowa biegnąca przez Rosję i Chiny tym bardziej jest nie do przyjęcia dla Stanów Zjednoczonych. Widać wyraźnie więc, jak ważny jest Afganistan dla energetycznej polityki USA, ale też częściowo Indii. Z tego powodu Kabul może być pewny, że prędzej czy później dzięki tranzytowi surowców przez jego teren państwo to umocnij się jako teren którym żywo interesują się wielkie gospodarki świata. Wpływ pieniężne z tranzytu mogą okazać się też ważnym źródłem finansowania budżetu państwowego. Nawet Chiny mnogą korzystać z tego rozwiązania, gdyż wydaje się być to tańsze rozwiązanie niż budowa rurociągu przez wielkie górzyste tereny rozciągające się w wschodnich i południowych krańcach tego państwa. Trasa transportu surowców naturalnych z Azji Środkowej i Morza Kaspijskiego będzie najtańsza i najkrótsza 14

Afganistan może też cieszyć się dość dużym zainteresowaniem z powodu sąsiadów jakich ma wokół jak i ponownie jego położenia. Już dziś, państwo to jest bardzo ważnym ogniwem w kursowaniu i przerzucaniu drogą lotniczą materiałów i żołnierzy Stanów Zjednoczonych. Baza tam ulokowana znajdująca się praktycznie w połowie drogi między amerykańskimi obiektami wojskowymi na zachodnim Pacyfiku jak i w Zatoce Perskiej oraz południowo-wschodniej Turcji będzie bardzo wygodnym miejscem do międzylądowania statków powietrznych US Air Force. Jest to o tyle ważne, że Stany Zjednoczone po ostatnich zawirowaniach w Azji centralnej nie ma żadnej możliwości prócz Afganistanu na utrzymywanie takich wojskowych posoczeń lotniczych. Afganistan z tego powodu może być poszczególny w przeszłości jako państwo proamerykańskie, ale też przychody finansowe mogą okazać się znaczne, tak jak to ma miejsce w oparciu o inne bazy USA na terenie różnych państw. Afganistan jest też ważny dla USA (i mniejszym stopniu części państw NATO) z powodu tego, że na zachodzie ma Iran, na południu Pakistan a wschodzie Chiny – trzy państwa, które w przyszłości mogą lub będą działać przeciw interesom USA. Obecność baz USA w tym regionie dość znacznie skomplikuję sytuację obronną Iranu i Chin, które będą musiały zabezpieczyć się od strony Afganistanu. Oczywiście Kabul prawdopodobnie może tylko na tym zyskać, jeśli sytuacja tam się ustabilizuje. Prawdopodobnie pozycja tego państwa dzięki temu w ciągu kilku lat gwałtownie wzrośnie. Prezydent Obama zastanawia się nad czterema planami strategicznymi ustabilizowania Afganistanu. Żaden nie zawiera jednak planu ostatecznej ewakuacji Amerykanów z Afganistanu, co niewątpliwie świadczy o tym, że obecność USA może tam umiejscowić się na wiele lat, tak jak to ma miejsce w Iraku. Wszystko to jest zgodne z wielką rozgrywką o dominację w regionie. Kto wygra walkę o dominację w centralnej i południowej Eurazji ten zdominuje cały glob, którego politycznym środkiem ciężkości jest Eurazja, obecnie scena szybkich zmian w równowadze ekonomicznych sił na świecie – teren na którym znajduje się ok. 70% światowych zasobów ropy naftowej. Afganistan może okazać się wiec bardzo ważnym państwem w tranzycie tych surowców.

Z drugiej strony Afganistan w chwili obalenia władzy talibów był bardzo zacofanym państwem i w porównaniu do dziś można mówić o dużym skoku gospodarczym i społecznym tego państwa w światowych rankingach, choć średni dochód na mieszkańca wnoszącym ok. 800-1200 dolarów nie jest wynikiem pocieszającym, lecz bardzo niskim i .zmuszającym inne państwa do pomocy gospodarczej Kabulowi. Bez tej pomocy, kraj ten może pogrążyć w następnej islamskiej dyktaturze talibów. Pomoc ta jest jednak zbyt mała. W porównaniu do Timoru Wschodniego Afganistan w przeliczeniu na jedną osobę otrzymał o 20 razy mniej środków finansowych, a biorąc za przeciwwagę Bośnię i Hercegowinę pomoc jest 50 razy mniejsza. Spowodowane jest to też tym, że większość pomocy trafia nie do ludności lecz jest kierowane na rozwój potencjału militarnego Afganistanu i operację sojusznicze 15. Nowe władze w Afganistanie musiały i muszą uporać się nie tylko z wojną domową, ale też ogromnym bezrobociem, ubóstwem, bezdomnymi, uciekinierami, zapaścią gospodarczą (choć de facto w statystykach kraj ten mimo kryzysu się rozwija) i zacofaniem cywilizacyjnym. Dzięki pomocy zagranicznej, m. in z USA, UE, Indii, czy też MFW Afganistan zaczyna mimo konfliktu rozwijać się i to bardzo dynamicznie. W 2007 r. wzrost gospodarczy Afganistanu wyniósł 13,5% lub 9,2% 16. W 2009/2010 r. wzrost gospodarczy oszacowano że sięgnie 9-12% PKB według MFW. Mimo tych liczb gospodarka Afganistanu jest jedną wielką ruiną, która musi w dodatku zmagać się z wielkim prawie 2 miliardowym ujemnym bilansem handlowym. Tylko Kabul rozwija się prężnie, do której prowadzą nowe drogi, a miasto powstaje z gruzów. Przybysze z różnych regionów wznoszą osiedla na wzgórzach wokół miasta, a centrum miasta tętni życiem. Buduje się tam centra handlowe, aluminiowo-szklane domy weselne itd. Jeszcze nie tak dawno temu, rządzili tutaj fanatyczni wyznawcy Islamu 17. Nadzieją na rozwój Afganistanu i zarazem umacnianie się go w regionie jako państwa z którym należy się liczyć będzie też uruchomienie wydobycia ropy i gazu ziemnego, który znajduje się na północy kraju, gdzie panuje względny spokój. Afganistanowi choć ma o wiele mniejsze zasoby niż inne państwa regionu to ich eksploatacja mogłaby być konkurencję dla narkobiznesu, który obecnie dominuje w ekonomicznej strukturze państwa oraz częściowo uniezależnić budżet państwa od zagranicznej pomocy.

Wszystko wskazuje na to, że Afganistan ma dwie możliwe drogi rozwoju. Pierwsza zakłada ustabilizowanie sytuacji wewnętrznej co w dobie mijającego kryzysu pociągnie za sobą wzrost gospodarczy oraz zwiększenie znaczenia gospodarczego w regionie jak i również militarnego, dzięki dotacjom z państw zachodnich. Scenariusz drugi zakłada dalszą wojnę domową w tymże państwie, pogłębianie się chaosu, szerzenie z terenu Afganistanu anarchii i chaosu na sąsiednie państwa oraz dalsze zaszantażowanie militarne NATO. W opcji drugiej Afganistan choć jest bardzo biedny i jego wpływ na świat jako działanie władzy centralnej jest mało zauważalne to jeszcze bardziej osłabiłoby się tak samo jak gospodarka. Również dla geopolityki, Afganistan stałby się państwem przez które nie przebiegałby ważne szlaki transportowe i tranzytowe. Można jednak przypuszczać, że nowa strategia USA wobec Afganistanu, zmiany kadrowe w dowództwie jak i dodatkowi żołnierze oraz zaangażowanie Pakistanu i Indii w konflikt bardzo zmniejszą możliwość wystąpienia tej drugiej zgubnej drogi rozwoju 18.

Przypisy:

1. http://www.msz.gov.pl/Afganistan,20974.html 05.01.2010r.

2. Z drugiej strony Afgańczycy znacznie bardziej skłonni są zaufać obecnej administracji niż Talibom. Pozytywną opinię o Talibach wyraża od. 7 do 19% Afgańczyków – dane w tym przedziale są wynikiem sondażu przygotowanego dla telewizji ABC, BBC i ARD z lutego 2009 r. Wyraźnie więc widać, że podłoża społecznego ruch talibów nie może szybko uzyskać.

3. Afganistan oddał Wielkiej Brytanii tereny które dzisiaj tworzą pakistańskie północno-zachodnie pogranicze.

4. Podjął on też próbę wprowadzenia reform w 1923 r. wprowadził konstytucję, powszechną edukację i zniósł niewolnictwo.

5. W 1978r. Mohammad Daud podjął próbę likwidacji Ludowo-Demokratycznej Partii Afganistanu, która stała się opozycyjnie nastawiona do niego. Czołowi działacze lewicy, m.in. Nur Muhammad Taraki i Babrak Karmal, zostali aresztowani co spotkało się z ostrym sprzeciwem, którego liderem był Hafizullaha Amina.

6. 27 grudnia 1979 r. jednostki komandosów KGB rozpoczął operację „Sztorm 333”. W ciągu kilku godzin komandosi i spadochroniarze opanowali Kabul, a następnie zaatakowali pałac prezydencki, gdzie zabili Hafizullaha Amina.

7. Interwencja rozpoczęła się w nocy z 24 na 25 grudnia 1979 r.

8. http://www.money.pl/archiwum/wiadomosci_agencyjne/pap/artykul/brownbrytyjczycy;nie;beda;ryzykowac;zycia;w;afganistanie;bez;reform,

51,0,554803.html 2009-11-06

9. M. Scheuer, Al-Qaeda’s Military Chief in Afghanistan Views the Ongoing Insurgency with Optimism, The Jamestown Foundation’s Terrorism Focus, 29. 07. 2008 roku.

10. H. Katarzyna, Wpływ gospodarki opiatowej w Afganistanie na bezpieczeństwo tego państwa i rynek narkotykowy w Europie, Bezpieczeństwo Narodowe, I-II 2007/3-4, s.255.-289.

11. P. Kugiel, Afganistan, zaangażowanie i rola Indii w Afganistanie, Biuletyn Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, Nr 60 (592), 5 listopada 2009r., s. 2072-2073.

12. Indie są szóstym największym dawcą pomocy bilateralnej dla Afganistanu, i przekazały w różny sposób Kabulowi kapitał wynoszący ponadi1,2 mld dolarów. Źródło: http://www.money.pl/archiwum/wiadomosci_agencyjne/iar/artykul/indie;i;afganistan;beda;nadal;rozwijac;dwustronna;wspolprace,70,0,496454.html 2009-07-29.

13. http://www.wprost.pl/ar/181126/Karzaj-Sami-nie-utrzymamy-armii-i-policji/ 2009-12-08 .

14. http://www.trtenglish.com/trtinternational/en/newsDetail.aspx?HaberKodu=1a95e2c7-0706-4b39-babb-b34d00c82d40&title=A%20new%20

initiative%20is%20being%20experienced%20through%20new%20alliances

%20in%20today 28.10.2009.

15. M. Kuźmicz, Afganistan – Realia i efekty współpracy rozwojowej, Debaty o Rozwoju, Forum polskiej współpracy rozwojowej, 19. 09. 2009r.

16. http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/AFGHANISTANEXTN/0,,menuPK:305990~pagePK:141159~piPK:141110~theSite

PK:305985,00.html

17. A. Meller, Afganistan - kraj wiecznego konfliktu, National Geographic Polska, 2009r., s.4-6.

18. J. Gajda, Więcej wojska w Afganistanie to słuszna decyzja, Portal Spraw Zagranicznych, 06.12.2009r.

Bibliografia:

Źródła i opracowania:

- Sierakowska-Dyndo J., Afganistan – narodziny republiki, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2002.

- Balcerowicz P., Afganistan. Historia – ludzie – polityka, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2001.

- Jagielski W., Modlitwa o deszcz, Wydawnictwo W.A.B. Warszawa 2004.

- Rashid A., Talibowie. Wojujący islam, ropa naftowa i fundamentalizm w środkowej Azji, Znak, Kraków 2001.

- Meller A., Afganistan - kraj wiecznego konfliktu, National Geographic Polska, 2009.

- Gajda J., Więcej wojska w Afganistanie to słuszna decyzja, Portal Spraw Zagranicznych, 06.12.2009r.

- Kotfis A., Afganistan chce sprzedawać ropę i gaz, Portal mojeopinie.pl., 14. 06. 2009.

- Kugiel P., Afganistan, zaangażowanie i rola Indii w Afganistanie, Biuletyn Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, Nr 60 (592), 5 listopada 2009.

- Kapila S., Afghanistan at the crossroads, South Asia Analysis Group, 02. 12. 2003.

- Kuźmicz M., Afganistan – Realia i efekty współpracy rozwojowej, Debaty o Rozwoju, Forum polskiej współpracy rozwojowej, 19. 09. 2009.

- Hołdak K., Wpływ gospodarki opiatowej w Afganistanie na bezpieczeństwo tego państwa i rynek narkotykowy w Europie, Bezpieczeństwo Narodowe, I-II 2007/3-4.

- Scheuer M., Al-Qaeda’s Military Chief in Afghanistan Views the Ongoing Insurgency with Optimism, The Jamestown Foundation’s Terrorism Focus, 29. 07. 2008.

Źródła internetowe:

- http://www.msz.gov.pl

- http://www.psz.pl

- http://www.polska-azja.pl

- http://www.stosunki.pl

- http://www.stosunkimiedzynarodowe.info

Autor: Marcin Sienko