Polityka zagraniczna Turcji po 2001 roku.

 Autor: Dawid Marszałek niedziela, 24 października 2010 07:25

Turcja jest jednym z ważniejszych graczy na europejskiej scenie politycznej. Mimo, iż tylko 3% powierzchni tego kraju znajduje się w Europie, to jednak Ankara aspiruje do bycia bardziej w Europie niż w Azji. Zmiany polityczne jakie zaszły po 2001 roku wpłynęly także na ten kraj w bardzo istotny sposób.

Współczesna Turcja jest państwem mającym bardzo ważne znaczenie na arenie międzynarodowej ze względu na swoje strategiczne położenie 1. Encyklopedia Powszechna PWN podaje dane na temat tego państwa z 2008 roku, które mówią, że państwo to liczy ok. 72. mln mieszkańców (z gęstością zaludnienia wynoszącą 92,8 osoby na kilometr kwadratowy) i zajmuje terytorium 780 580 kilometrów kwadratowych. Graniczy z Grecją (długość granicy: 206 km), Bułgarią (240 km), Gruzją (252 km), Armenią (268 km), Azerbejdżanem (9 km), Iranem (499 km), Irakiem (352 km), Syrią (822 km), co bezpośrednio wpływa na dyplomację turecką, która jest dosyć skomplikowana w relacjach z państwami sąsiedzkimi (np. Armenią, Azerbejdżanem) 2. Trudno jednoznacznie sklasyfikować Turcję - 97% terytorium znajduje na kontynencie azjatyckim, ale rządzący i elity polityczne uważają się za państwo europejskie. Kolejny argument to 98% populacja muzułmanów a konstytucja gwarantująca świeckość państwa 3.

System polityczny państwa gwarantuje konstytucja z 1982 roku, ustanawia republikę parlamentarną z jednoizbowym parlamentem – Wielkim Zgromadzeniem Narodowym Turcji (Türkiye Büyük Millet Meclisi), liczącym 550 deputowanych wybieranych w powszechnych wyborach co 5 lat. Głową państwa jest Prezydent wybierany przez Parlament na siedmiu letnią kadencje, który powołuje Premiera, wicepremierów oraz na wniosek Premiera powołuje Rząd. Bardzo ważną role odgrywa organ doradczy: Narodowa Rada Bezpieczeństwa, (prezydent stoi na czele, a współtworzą ją wojskowi i cywilni urzędnicy wysokiej rangi) jest odpowiedzialna za formę ustrojową państwa (świeckość). Władza sądownicza jest wzorowana na modelu europejskim tj. Trybunał Konstytucyjny (sędziowie mianowani przez prezydenta), Sąd Apelacyjny oraz Radę Państwa (sędziowie wybierani przez Najwyższą Radę Sędziów i Prokuratorów).

Analizując politykę zagraniczną Turcji warto podążać drogą chronologicznej analizy. Rok 2001 okazał się przełomowym w polityce niemal całego świata ze względu na zamachy terrorystyczne na World Trade Centre i Pentagon z 11 września tegoż roku, dokonane przez organizacje islamskich fundamentalistów Al –Kaida (al-Quaedana) na czele z Osamą Bin Ladenem 4. Turcja jako członek NATO (od 1952 roku) jednoznacznie poparła USA w walce z terroryzmem i odegrała pierwszorzędną rolę w działaniach stabilizacyjnych w Afganistanie po pokonaniu Talibów pod koniec 2001 roku. 

Z drugiej strony jej zaangażowanie militarne w wojnie z terroryzmem od początku jest niezauważalne względem potencjału jakim dysponuje ta jedna z największych armii państwa NATO. Także uznanie Turcji za oficjalnego kandydata na członka Unii Europejskiej w 1999 roku stało się faktem dzięki wymiernemu wsparciu dyplomacji Stanów Zjednoczonych Ameryki, które nalegały i nadal nalegają na wciąganie tego państw w europejskie struktury integracyjne. Ma to na celu zapewnienie w oczywisty sposób świeckości Turcji, która jest najważniejszym gaczem dyplomatycznym na Bliskim Wschodzie dla USA i Izraela. Okres końca XX-wieku i początek XXI można uznać za jeden z najlepszych we wzajemnych relacjach turecko-amerykańskich 5. 

Ważnym wydarzeniem z historii utrudniającym integracje z UE jest kwestia ludobójstwa Ormian z czasów I wojny światowej, a raczej brak uznania tego faktu przez stronę turecka. Kolejnym elementem uniemożliwiającym członkostwo we wspólnotach europejskich jest sprawa 6 Cypru, fakt nieuznawania niezależności północnej części Cypru przez większość państw pomimo 30 000 żołnierzy tureckich na terytorium państw członkowskiego (Cypr jest w UE od 1.05. 2004 roku) 2001 roku prowadzono negocjacje pod nadzorem ONZ .

W 2002 roku rozmowy te doprowadziły po niemal rocznych rozmowach do przedstawienia projektu ONZ tzw. „Plan Pokojowy” w listopadzie. Pomimo wysiłków nie udało się go przyjąć. Rauf Denktash lider cypryjskich Turków twierdził, że jest on nie do przyjęcia ze względu zbyt duże jego zdaniem straty terytorialne. Natomiast przedstawiciele greckiej części Cypru uważali, że ten plan zbyt mała wagę przywiązuje do problemu powrotu uchodźców na północną część wyspy 7. Również kwestia ustępstw wobec gracji byłaby kłopotem dla władz Turcji w jej polityce wewnętrznej. 

Po wyborach parlamentarnych z 2002 roku do władzy w listopadzie tegoż roku doszła partia Partii Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP) 8, która zmieniła w pewnym stopniu działalność dyplomacji tureckiej. Większy wpływ na działalność Parlamentu i Rządu wywierała tradycja islamska, co uwidoczniło się w stosunkach głównie z USA i blokiem państw „zachodnich”, gdzie widoczne było nie wielkie ochłodzenie stosunków miedzy państwowych, ale także z państwami bliskiego wschodu 9. Głównym kierunkiem nowej polityki zagranicznej Turcji po wyborach jest zmiana stosunków z Rosją, głównie nawiązanie dobrych kontaktów gospodarczych, pomimo wydarzeń mających miejsce w Czeczeni i mieszkającymi tam muzułmanami. Celem stało się również zdobycie pozycji mocarstwa regionalnego efektem tego były działania zmierzające do pośrednictwa w dialogu izraelsko-arabskim, a co za tym idzie w miarę względnie dobre kontakty z oboma stronami np. z Izraelem działalność ściśle militarna – w 1996 roku Turcja podpisała z Izraelem porozumienia o szkoleniu wojskowym i współpracy przemysłów obronnych. Turecki Sztab Generalny (TGS) był inicjatorem i gorącym zwolennikiem tejże współpracy, wynikało to z postawy TGS która można określić jako nawet pogardliwą wobec roli islamu w kwestii na rządzenie państwem. W historii Turcji już wiele razy turecka armia okazywała się gwarantem świeckości państwa i nie wahała się użyć siły w celu kontynuowania takiej polityki państwa, co wydaje się być rzeczą zrozumiałą. Obydwie strony widziały w tym projekcie szanse dla siebie, strona turecka planowała nawiązanie bliskiej współpracy w zakresie militarnym i pozyskanie najnowszych technologii od państwa które można śmiało nazwać regionalnym mocarstwem, a strona izraelska liczyła na lukratywne kontrakty na uzbrojenie obronne Turcji 10. 

W kwestii integracji z Unią Europejską w lutym 2002 roku odbyła się wizyta komisarza ds. rozszerzenia Guntera Verheugena, dotyczyła ona podpisania Memorandum Zrozumienia dotyczące zarządzania pomocą finansową UE dla Turcji oraz pierwszy etap reform (prawo karne, walka z terroryzmem oraz zmiany Krajowym Sądzie Bezpieczeństwa - (kryteria postawione przez UE podczas szczytu w czerwcu 1993 roku w Kopenhadze). Kolejne pakiety reform z lipca i sierpnia dotyczył praw mniejszości głównie chodziło tu o Kurdów. Wyraźnym sygnałem dla Ankary było włączeni Turcji do Euro korpusu we wrześniu 2002 roku wraz z Austrią, Polską i Grecją.

Politykę w roku 2003 ukształtowała inwazja USA na Irak z 20 marca, w tym przypadku Turcja odgrywała kluczową role ze względu na położenie. Dnia 1 marca Parlament turecki pomimo nacisków rządu odmówił silom sprzymierzonym wykorzystania baz tureckich do ataku na Irak, ale zezwoliła skorzystanie z przestrzeni powietrznej państwa. Odpowiedzią USA było wycofanie oferty wielomiliardowej pomocy gospodarczej. W samej Turcji wojna z Irakiem była bardzo niepopularna - 90% społeczeństwa było przeciwko interwencji zbrojnej. Olbrzymią wagę Turcy przykładali natomiast sprawie ludności kurdyjskiej, zamieszkującej Turcję (ok. 12 mln), Iran (ok. 6 mln), Irak (ok. 4 mln), Syrię. Turcja robi wszystko co może aby nie doszło do powstania państwa Kurdów, bo to mogło by wywołać olbrzymią destabilizacje i chęć oderwania terenów południowo-wschodnich Turcji i przyłączenia się do nowo powstałego państwa. Bardzo dobrze pokazały to wydarzenia gdy Kurdowie zajęli miasto Kirkuk 10 kwietnia, gdzie Ankara mocno naciskała na amerykanów aby ci jak najszybciej przejęli władze w mieście i uniemożliwili powstanie jakiegoś ośrodka władzy Kurdów. Miało też miejsce wydarzenie, które postawiło w niewygodnej pozycji obydwa państwa - incydent w miejscowości Sulejmanija w północnym Iraku, gdzie 11 tureckich żołnierzy zostało zatrzymanych przez żołnierzy amerykańskich. 

W sprawie nie unormowanej pozycji Cypru i nie przyjęcia planu ONZ, Unia Europejska podjęła decyzje, że do wspólnoty europejskiej przyjęta zostanie tylko grecka część wyspy 11. Nie wolno zapominać także o stosunku Turcji do dążeń Iranu w kwestii posiadania broni atomowej co mogło wpłynąć na pozycje międzynarodową Turcji i na jej dążenia do roli mocarstwa regionalnego. 

Do 2002 roku stosunki turecko-irańskie opierały się na zasadzie balansującej równowagi, ale po wyborach z 2002 roku i interwencji USA na Irak zmieniło się częściowo takie nastawienie. Turcy po wydarzeniach związanych z Kurdami zaczęli uważać, że amerykanie bardziej cenią dobre stosunki z Kurdami i spokój w Iraku niż utrzymanie dotychczasowego poziomu we wzajemnych relacjach. Z drugiej strony Iran z bronią atomową jest wielkim konkurentem w regionie i chyba więcej dzieli te państwa niż łączy patrząc perspektywy przyszłości. Istnieje realna możliwość, że siłowa pacyfikacja Iran może nastąpić z terytorium Tureckich baz lotniczych. 

Tak wiec dyplomacja turecka balansuje pomiędzy dwoma blokami „zachodnim” (członkostwo w NATO, czy chęć członkostwa w UE), a światem muzułmańskim. W kwestii integracji z UE, wejście Traktatu Nicejskiego, który umożliwiał rozszerzenie wspólnoty co było nie jako sygnałem m.in. dla Turcji. Kwiecień porozumienie dotyczące kredytu w wysokości 350 mln euro pomiędzy Republiką Turecką, a Europejskim Bankiem Inwestycyjnym .Październik - przyjecie struktury niescentralizowanego finansowania, a wiec co za tym idzie Turcja uzyskała prawo do korzystania z europejskiej pomocy finansowej a miesiąc później Komisja Europejska opublikowała raport na temat postępów Turcji w roku 2003.

Rok 2004 dla Turcji w sprawach integracji z Unią Europejską był rokiem ważnym. W styczniu w Strasburgu miało miejsce podpisanie przez stronę Turecką 13 Protokołu Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, która de facto znosiła kare śmierci. Następny miesiąc przyniósł potwierdzenie wdrożenia programu „współpracy nadgranicznej” dzięki zaangażowaniu się ówczesnego Sekretarz Generalnego Kofiego Annana negocjacje rozpoczęły się na Cyprze. 

W kwietniu ukończono pracę nad programem „współpracy nadgranicznej”, raport Arie Oostlandera dotyczącego Turcji został zaakceptowany przez Parlament Europejski, podpisano Memorandum Zrozumienia dotyczącą tureckiego udziału w europejskich programach pomiędzy Turcją a Komisją Europejską - efektem było referendum na Cyprze. Wyniki po stronie tureckiej za opowiedziało się 69,4%, ale grecka część była przeciwna 75,83%. W październiku Komisja Europejska opublikowała raport o postępach Turcji, gdzie stwierdzono, że zostały wypełnione kryteria polityczne i zalecono rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych. W grudniu tenże raport został przyjęty przez Parlament Europejski, umożliwiło to rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych z Turcją 12. Polityka zagraniczna Turcji w 2004 roku w sprawie irackiej była kształtowana w oparciu o pozycje Kurdów, gdy Kurdyjska Partia Pracy, która działa głównie w północnym Iraku nie przedłużyła 5-letniego rozejmu, który kończył się w czerwcu i przystąpiła do regularnych ataków na tureckie odziały wojskowe. 

W Turcji jest powszechne przekonanie, że rząd USA toleruje PKK i wykorzystuje do utrzymania względnego spokoju na północy kraju co według strony tureckiej stoi w sprzeczności z wojną wypowiedzianą terroryzmowi przez USA 13. Kurdowie uzyskali ważne stanowiska nie tylko w administracji lokalnej, ale także w organach centralnych, co jeszcze bardziej umocniło w przekonaniu stronę turecką priorytetach polityki USA względem tego regionu świata. Wysłanie do Afganistanu personelu działającego w ramach ISAF (Międzynarodowe Siły Wsparcia Bezpieczeństwa), ale nie biorącego udziału w działaniach paramilitarnych tylko pomocniczo-szkoleniowych, miało zmienić częściowo postępowanie Amerykanów. 

2005 rok to kolejne działania dyplomatyczne na wielu frontach. W marcu odbył się spotkanie przedstawicieli Turcji i Unii Europejskiej, gdzie omówiono dotychczasową współpracę i relacje pomiędzy sobą oraz realizacje kryteriów politycznych. Spotkanie ministrów spraw zagranicznych Unii Europejskiej w Luksemburgu (który przewodniczył wspólnocie europejskiej), podpisano protokół poszerzający 14 Protokół z Ankary dotyczący greckiej części wyspy. W końcowym raporcie brak informacji odnośnie samej Turcji, następnie przedstawienie przez Komisje Europejską „Struktury Negocjacji Akcesyjnych”. Miesiąc później miało miejsce podpisanie protokołu uzupełniającego, poszerzającego Traktat z Ankary. Dotyczył on 10 nowych członków, jednocześnie Turcja oznajmiła, że poprzez pojecie Republika Cypru nie oznacza uznania greckiej części Cypru. 

Odpowiedzią Unii Europejskiej była deklaracja mówiąca, że Turcja musi uznać Cypr dla dobra rozmów akcesyjnych, powinna udostępnić dostęp do swoich portów i lotnisk statkom samolotom pod banderą Cypru. Zastrzegając, że podpisany protokół musi być traktowany w taki sam sposób względem każdego państwa w przeciwnym wypadku proces akcesyjny może zostać zastopowany. Kolejnym zgrzytem na linii Waszyngton-Ankara była debata w Izbie Reprezentantów na temat ludobójstwa Ormian podczas I wojny światowej, podobne wydarzenie miało miejsce w 2000 roku przeciwny temu był ówczesny prezydent USA George W. Bush mając na uwadze ostrą reakcje Turcji. 

Co do sytuacji z wykorzystaniem swojego strategicznego położenia, można zauważyć w kwestii i zaopatrzenia w źródła energii Europy 15. Chęć uniezależnienia się Unii Europejskiej od dostaw gazu z Rosji czego efektem jest plan budowy rurociągu Nabucco, który ma przebiegać od granicy gruzińsko-tureckiej lub granicy irańsko-tureckiej (możliwe tez obydwa rozwiązania jednocześnie) do tureckiego Erzurum i dalej przez terytorium Turcji, Bułgarii, Rumunii, Węgier do Baumgartem w Austrii. Protokół Intencyjny podpisany został czerwcu 2002 roku przez firmy OMV (Austria), Bulgargaz (Bułgaria), Transgaz (Rumunia), BOTAS (Turcja) i MOL (Węgry), w październiku podpisane porozumienie o wykonaniu analizy, wykonanej do czerwca 2004, natomiast 28 czerwca 2005 roku podpisano porozumienie joint venture 16. Projekt ten uderzał bezpośrednio w bliskiego sojusznika Gruzję, także jest to okres wzmocnionych kontaktów gospodarczych z Rosją (suma wzajemnych umów była nawet większa od umów z Niemcami dotychczasowego lidera). Doszło do wymiany korespondencji między premierem Turcji Recepem Tayyipem Erdoganem, a prezydentem Armenii Robertem Koczarianem, strona turecka zaproponowała powołanie obustronnej komisji historyków w celu wyjaśnienia „wydarzeń z 1915 roku”, ale nie przyniosło to żadnych efektów. 

Rok 2006 dla kwestii rozmów z Unia Europejską był rokiem, który można podzielić na dwie części. Pierwsze półrocze spokojne bez większych niespodzianek natomiast kolejna część roku już nie była tak spójna. W dniach 16-20 stycznia w Brukseli odbyło się spotkanie monitorujące na temat 1 rozdziału „Swobodny przepływ dóbr”. 17 stycznia przyjęta przez Radę Unii Europejskiej decyzja dotycząca zasad, priorytetów i warunków zawartych w partnerstwie akcesyjnym. Następnie w dniach 23-26 stycznia obyło się spotkanie w kwestii dwóch tematów „Sprawiedliwość, Wolność i Bezpieczeństwo” oraz „ Rolnictwo i Rozwój Wsi”. 12 czerwca rozpoczęto docelowych negocjacji akcesyjnych z Unią Europejską, podzielono 35 rodzajów (dotychczas 1 zamknięty, 8 zawieszonych), 8 listopada krytyczne sprawozdanie w kwestii przyjęcia Turcji do wspólnoty opublikowane przez Parlament Europejski. 29 Listopada Komisja Europejska zaleca częściowe zawieszenie negocjacji z Turcją z powodu nierozwiązania problemu cypryjskiego, efektem było zawieszenie rozmów akcesyjnych w 8 sferach negocjacyjnych dnia 

11 grudnia 2006 roku przez Ministrów Spraw Zagranicznych Unii Europejskiej. Napięte już stosunki z Izraelem ponownie uległy pogorszeniu po delikatnym ociepleniu pomiędzy dwoma państwami z 2005 roku (w styczniu wizyta Ministra Spraw Zagranicznych Turcji w Izraelu, a w maju wizyta premiera Erdogana), chwilę po tej wizycie w Turcji z wizytą był Khaleda Meshala przywódca - 17 Hamas (Harakat al-Mukawama al-Islamijja, Muzułmański Ruch Oporu, radykalna organizacja palestyńska działa od 1987 w Okręgu Gazy i na Zachodni Brzegu (Jordanu). Dąży do utworzenia państwa palestyńskiego; opozycyjna wobec OWP; ataki na armię Izrael.; 2006 wygrała wybory do Palestyńskiej Rady Konsultacyjnej) na zaproszenie rządzącej partii AKP. - DO PRZEROBIENIA. Kolejnym krytycznym momentem we wzajemnych relacjach była izraelska interwencja w Strefie Gazie w czerwcu 2006, co ostro skrytykowała Turcja, także w prasie tureckiej pojawiały się informacje o rzekomym poparciu Izraela dla Kurdów. Oficjalne stanowiska obydwu państw jednak były takie same i nie było mowy o jakimkolwiek państwie kurdyjskim, także w kwestii ormiańskiej i posądzeń o ludobójstwo strona izraelska popierała stanowisko Turcji.


Przypisy:
1. Patrz tam: http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4169166 (26.12.2009r.)
2. Patrz tam: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Turcja,polityka_zagraniczna (26.12.2009r.).
3. Patrz tam: http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575573 (27.12.2009r.).
4. Al-Kaida (dosłownie baza) - sunnicka organizacja utworzona 1988 roku przez Abdullaha Azzamana, miała się przeciwstawiać radzieckiej interwencji zbrojnej w Afganistanie. W latach późniejszych przegrupowano kierunek działań na państwa "zachodnie" głównie USA , Izrael i zwalczanie ich wpływów w państwach muzułmańskich. Odpowiedzialna za zamachy z 11.09.2001r., na USA. 
5. Patrz tam: http://www.mojeopinie.pl/w_kolejce_do_ue_cz_ii__integracja_turcji,3,1251566952 (27.12.2009r.).
6. Patrz tam: http://www.bbc.co.uk/polish/specials/1616_new_states/page2.shtml (27.12.2009r.).
7. Patrz tam: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Turcja,stosunki_dwustronne,USA (27.12.2009r.).
8. Partia Sprawiedliwości i Rozwoju-powstała 2001 roku utożsamiana z zdelegalizowaną Partią Dobrobytu, programowo partia jest umiarkowana religijnie , konserwatywna ale nie negującą w żaden sposób zasad demokratycznych w wyborach parlamentarnych z 2002 uzyskała 34,28%. 
9. Patrz tam: http://www.euroislam.pl/index.php/2009/12/islamistyczna-polityka-zagraniczna-turcji/ (28.12.2009r.).
10. Patrz tam: http://www.ankara.polemb.net/index.php?document=126. (28.12.2009r.).
11. Patrz tam:http://www.politykaglobalna.pl/2009/10/z-turcji-o-nuklearnym-iranie/ (28.12.2009r.).
12. Patrz tam: http://www.pism.pl/szukaj.php?search=turcja&x=16&y=5 (28.12.2009r.).
13. Patrz tam: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Turcja,problemy,Kurdowie (29.12.2009r.).
14. Podpisany 12 września 1963 roku, ustanawiający podstawę stosunków turecko-europejskich, porozumienie przewidywało trzy etapy: pierwszy 5-letni przygotowawczy, przejściowy podzielony jeszcze na dwa odrębne etapy 12 i 22 letni, oraz etap końcowy. Głównym celem była kwestia rozwoju gospodarczego i bliższa współpraca celna.
15. Patrz tam: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/haslo,rurociag_Nabucco. (02.01.2010r.).
16. Przedsiębiorstwo z kapitałem zagranicznym. 
17. Patrz tam: http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3909749 (03.01.2009r.).

Bibliografia: 

I.Źródła
- Relacje Turcja-UE, Strona internetowa polskiej ambasady w Ankarze. 
- Projekt ETCF - rozwijanie współpracy izb z Turcji i z UE, Biuletyn Europejski Nr 14 (2009), Biura ds. Unii Europejskiej KIG.

II.Opracowania
- Kozak A., Implikacje członkostwa Turcji w Unii Europejskiej [w:] Aksjologiczne i praktyczne aspekty integracji europejskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2007r. 
- Jankowski D., Geopolityczne znaczenie Turcji dla UE, Fundacja Amicus Europae, Nr 15/2009, Warszawa, maj 2009.
- Chochołowski J., Czynniki sprzyjające integracji Turcji z Unią Europejską, Portal Spraw Zagranicznych, 27.11.2009r.
- Stuleblak T., Między zależnością a rywalizacją, czyli rzecz o stosunkach rosyjsko-tureckich, Portal Spraw Zagranicznych, 22.04.2009r.
- Wieczorek M., Turcja bez szans na członkostwo w UE, Portal Stosunki Międzynarodowe, 21.01.2008r.
- Konarzewska A., Perspektywy przystąpienia Turcji do Unii Europejskiej, Biuletyn Bezpieczeństwo Narodowe, nr 2/2006r. 
- Szymański A., Debata na temat członkostwa Turcji w Unii Europejskiej, Polski Instytut Spraw Zagranicznych, nr 1 (246), 7 stycznia 2005r. 
- Pawlicki A., Czy Turcja powinna zostać przyjęta do UE?, fragment Komunikatu Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego, 6.10.2004r., s. 9. 
- Nowik M., Możliwe kierunki przyszłych rozszerzeń Unii Europejskiej, Koło Naukowe Handlu Zagranicznego CARGO. 
- Cichocki A. M., Turcja rozpoczęła negocjację, Komentarze natolińskie, nr 2 (2) / 2005r. 
- Wolejko P., Polityka Turcji wobec Rosji. Między ścianą a bramą, Portal Redakcja.pl, 20.08.2009r.
- Brusiło M., Turcja-Unia Europejska: Małżeństwo z rozsądku ?, Portal Spraw Zagranicznych, 16.01.2007r.
- Jankowski D., Geopolityczne znaczenie Turcji dla UE, Portal Stosunki Międzynarodowe, 01.05.2007r. 
- Wiśniewski M., Coraz więcej głosów przeciwko Turcji w UE, Portal Europa21.pl, 08.04.2009r. 
- Michalski G., Ananicz A., Uaktualniony materiał na temat tureckich ocen ws. przyszłości Unii Europejskiej oraz aktywności tureckiej delegacji w pracach Konwentu, Debata o przyszłości Europy, Ankara 21.10.2002r. 
- Galińska K., Turcja, Polityka Unii Europejskiej w etapie tworzenia, 10.01.2010r. 
- Bocheńska J., Unia Europejska, Turcja i Kurdowie, Portal arabia.pl, 30.12.2007r.
- Halliday F., Akcesja Turcji a europejscy hipokryci, Portal Dziennik.pl, 12.01.2005r.
- Konarzewska A., Strategia Unii Europejskiej wobec regionu Morza Czarnego, Bezpieczeństwo Narodowe, III-IV - 2007 /5-6. 

III.Materiał internetowe
- http://www.stosunkimiedzynarodowe.info
- http://www.psz.pl
- http://www.polska-azja.pl
- http://www.stosunki.pl
- http://www.arabia.pl

Autor: Dawid Marszałek