Wojna o wszystko. Opowieść o wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1920

 Autor: Rafał Surdacki niedziela, 12 lutego 2012 20:46

Wojna stoczona z radziecką Rosją w latach 1919-1921 przeszła do historycznej pamięci Polaków jako jedno z najważniejszych wydarzeń w wielowiekowej historii narodu. Biliśmy się nie tylko o granicę, ale przede wszystkim o utrzymanie niedawno odzyskanej suwerenności oraz wolności wyznania czy przekonań politycznych.

W celu upamiętnienia tamtych wydarzeń, w 90. rocznicę wojny, wydawnictwo DEMART wydało monumentalną książkę pt. Wojna o wszystko. Opowieść o wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1920. Publikacja ta, jak we wstępie wspomina Janusz Cisek, ma charakter przewodnika. Zawiera opis najważniejszych problemów ubogacony wspaniałą szatą ikonograficzną i jako całość z pewnością przybliża nas do pełniejszej wiedzy o wydarzeniach sprzed 90 lat, tym bardziej że oprócz kwestii czysto militarnych autorzy pokusili się o opisy kwestii społecznych czy politycznych.

Na początku recenzji zajmijmy się opisem technicznym tej „monumentalnej cegły historycznej”, bo ten zwrot najbardziej odzwierciedla wielkość publikacji. Wojna o wszystko wydana jest w formacie A4 i liczy aż 440 stron bardzo dobrze sklejonych i zszytych. A więc jak widzimy jest to publikacja o ogromnych rozmiarach. Całości dopełnia piękna twarda oprawa, na której widnieje wizerunek Matki Boskiej w mundurze – nawiązanie do cudu nad Wisłą. Książka została wydana na doskonałej jakości papierze, który został zadrukowany setkami zdjęć (pochodzących głównie z Centralnej Biblioteki Wojskowej i zbiorów prywatnych.), fotokopii dokumentów czy artykułów prasowych, reprodukcji obrazów, plakatów i ulotek z okresu wojny polsko-bolszewickiej. Na kartach albumu znajdziemy też cykl rysunków propagandowych "Dzicz bolszewicka", wydanych nakładem "Żołnierza Polskiego" w 1920 roku, czy teksty pieśni patriotycznych, np. Marsz harcerzy ochotników z 1920 roku. "Poszliśmy w bój, gdy Polska zwała, pobudkę grał nam Złoty Róg/I pierzchła Moskwy wnet nawała, do zwycięstwa nas prowadził Bóg!". Dodatkowo książka została ozdobiona memorabiliami, szczególnie odznakami różnych formacji ówczesnego Wojska Polskiego oraz mundurami. Nasze oko cieszą również przepięknie zaprojektowane i stylizowane tabelki oraz kolorowe mapy i plany bitew.

Wojna o wszystko składa się z 11 rozdziałów, poruszających różne zagadnienia dotyczące wojny polsko-bolszewickiej, ich Autorami są prawdziwi znawcy opisywanych zagadnień, co daje pewność, iż będą one stać na wysokim poziomie pod względem merytorycznym. Wśród autorów zauważymy takie nazwiska jak: prof. dr hab. Janusz Cisek – dyrektor Muzeum Wojska Polskiego, prof. dr hab. Michał Klimecki – pracownik naukowy na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, dr hab. Krzysztof Filipow – były dyrektor Muzeum Wojska oraz pracownik Instytutu Historii i Nauk politycznych Uniwersytetu w Białymstoku oraz wielu innych Autorów głównie związanych z UMK w Toruniu.

Monumentalna publikacja wydawnictwa DEMART rozpoczyna się od rozdziału poświęconemu działaniom militarnym w czasie wojny polsko bolszewickiej. W tym najobszerniejszym fragmencie książki, napisanym przez Aleksandra Smolińskiego dowiemy się bardzo dokładnie o przebiegu całej wojny. Autor na ponad 180 stronach szczegółowo przedstawił każde posunięcie wojsk, decyzje dowódców wraz z ich uzasadnieniem oraz podstawy formacji każdej ze stron konfliktu, zaczynając od 1919 r., a kończąc na rozkazie Józefa Piłsudskiego z 18 października 1920 r. mówiącym o zakończeniu działań wojennych. Jak wspomniałem już wcześniej gratką tego rozdziału, ułatwiającą zrozumienie tekstu, są plany bitew sporządzone na oryginalnych mapach wojskowych, których autorem jest Witold Sienkiewicz.

Drugi rozdział, autorstwa Michała Klimeckiego, poświęcony został tematowi trudnemu, jakim niewątpliwie była współpraca polsko-ukraińska. Podobny temat porusza w swojej części także Zbigniew Karpus, który opisuje wschodnich sojuszników Piłsudskiego w walce z czerwonym bolszewizmem. Zagłębiając się w tekst obu autorów poznamy bliżej historię oddziałów ukraińskich pod przywództwem atamana Symona Petlury, ale także wojska białej Rosji czy nawet legion białoruski (oddziały gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza).

Ważnym tematem poruszonym w publikacji DEMARTU jest konflikt z Litwą, który został całościowo przedstawiony przez Waldemara Rezmera. Przedstawia on tło sporu i przebieg walk o ziemie, które dla trzech państw stanowiły przedmiot zainteresowania. Pisząc o wojnie polsko-bolszewickiej ciężko sobie wyobrazić zwycięstwo nad Armią Czerwoną bez ofiarności społeczeństwa nowo odrodzonej Polski, właśnie kwestii reakcji społeczeństwa na najazd bolszewicki poświęcony został tekst Hanny Szczechowicz, który mogę szczerze polecić wszystkim tym których interesuje ten aspekt wojny – głównie tym którzy interesują się Armią Ochotniczą gen. Hallera. Niejako jego dopełnieniem jest rozdział Tomasza Grzegorczyka opisujący życie codzienne polskiego żołnierza. Dzięki niemu dowiedzieć się można o problemach z wyposażeniem w broń, amunicję czy sorty mundurowe, ale także trudnej sytuacji zdrowotnej i psychicznej. Autor pokazał również trud wdrożenia ochotników i poborowych do trudnego rzemiosła wojskowego. Temat niby błahy, ale jednak mnie osobiście bardzo wciągnął.

Ważnym elementem jest opis sposobów sowietyzacji stosowanych przez komunistów na zajętych terenach, którego autorem jest już wspomniany M. Klimecki. Prezentuje on metody jakimi chciano w Polsce wprowadzić "raj robotniczy", a były one naprawdę przerażające. Nie zabrakło również części dotyczącej odbioru wojny polsko-bolszewickiej w USA, zagadnienie to opisał J. Cisek. Temat ważny bo często pobieżnie omawiany, a musimy pamiętać, że w czasie wojny po stronie polskiej walczyła Eskadra Kościuszkowska złożona z amerykańskich pilotów, a dyplomacja USA popierała niepodległość Polski oraz sprzeciwiała się ustanawianiu rządów komunistycznych na okupowanych terenach. Szkoda tylko, że Autor nie spróbował rozszerzyć omawianego zagadnienia na innych zachodnich sojuszników takich jak Francja czy Wielka Brytania. Dużym plusem Wojny o wszystko jest to, że nie ucieka się w niej od trudnych tematów, jakim jest bez wątpienia sprawa losów bolszewickich żołnierzy, którzy trafili do polskiej niewoli – przedstawia ją Zbigniew Karpus, starając się oddać jak najbardziej obiektywnie warunki jakie panowały w obozach jenieckich, nikogo nie usprawiedliwiając, a jedynie dążąc do prawdy.

Książkę zamykają dwa teksty Krzysztofa Filipowa o orderze Virtuti Militari (i jego niedoszłym legionowym odpowiedniku krzyżu "Cnocie Wojskowej") oraz kwestiach związanych z umundurowaniem żołnierzy Wojska Polskiego podczas wojny i w dwudziestoleciu międzywojennym.

Pomimo bardzo dobrego przygotowania merytorycznego nie uniknięto kilku błędów, którymi są zwykłe literówki i to głównie w podpisach zdjęć. Tak więc na 12 stronie jedno ze zdjęć podpisano „major Janusz Gołuchowski dowódca 7. pułku ułanów…”, a tymczasem chodzi o mjr Głuchowskiego. Zdarzają się również błędy w zapisanych datach – na stronie 34 na dolnym zdjęciu widzimy datę 10 lipca 1919 r. jako zdobycie Łuninca aby kilka stron później (w tekście) pojawiła się data 7 lipca, podobnie jest ze zdjęciem przedstawiającym zagon na Koziatyn datowany w podpisie zdjęcia 24-25 VI 19120 r. (str. 67), a tymczasem powinno być o dwa miesiące wcześniej. Poważniejszym błędem jest również pomyłka znajdująca się na stronie 368, gdzie pod fotokopią fragmentu pokoju brzeskiego widnieje data 9 III 1918 r., a oczywiście powinny być 3 marca. W tekście można znaleźć jeszcze kilka innych literówek. Jednak nie zmniejsza to w znaczący sposób wartości publikacji jako całości, bo jak zawsze powtarzam: błędów nie popełnia tylko ten kto nic nie robi. Dużym minusem jest również brak aparatu naukowego chociaż pojawia się on w formie przypisów w rozdziale Waldemara Rezmera. Może przypisy to za dużo jak na atlas ale bibliografia nawet wybiórcza byłaby dużym plusem. Na zakończenie należy wspomnieć jeszcze o cenie, która nie jest niska (co może być zaporą przy kupnie), ale musimy pamiętać czym jest tak naprawdę ta publikacja – w skrócie „monumentalną cegłą historyczną” o wysokiej wartości merytorycznej i graficznej.

Podsumowując Wojna o wszystko powinna się znaleźć w każdej domowej biblioteczce historyka. Jest to bardzo dobre kompendium wiedzy o wojnie polsko-bolszewickiej napisanej przystępnym językiem przez znanych historyków specjalizujących się w dziejach wojskowości polskiej. Polecam ją wszystkim czytelnikom.

Autor: Praca zbiorowa

Wydawnictwo: Demart

Rok wydania: 2010

ISBN:  978-83-7427-563-7

Liczba stron: 440

Oprawa: Twarda