M. Phayer - Kościół Katolicki wobec Holocaustu 1930-1965

 Autor: Rafał Surdacki piątek, 06 stycznia 2012 13:53

II wojna światowa to nie tylko wielkie bitwy czy kampanie wojenne, ale także wiele ważnych tematów z różnych dziedzin naukowych, chociażby socjologii czy nawet psychologii. Na szczęście dla Czytelnika zaczyna powstawać coraz więcej książek wykraczających poza tematykę militarno-polityczną.

Książka którą przyszło mi dzisiaj recenzować właśnie wykracza poza ten utarty schemat pisania i porusza temat Watykanu w czasie II wojny światowej. Zagadnienie to przez ostatni czas często wypływało w dyskusjach naukowych czy popularnonaukowych. Michael Phayer w swojej książce o wymownym tytule „Kościół Katolicki wobec Holocaustu 1930-1965” stara się przedstawić tezy stawiane zarówno przez historyków negujących działalność papieża Piusa XII, jak i tych wychwalających czyny bohaterskich duchownych często ratujących innych poświęcając tym samym własne życie.

W pierwszej kolejności musimy przedstawić wygląd zewnętrzny książki, wydanej na polski rynek przez Wydawnictwo Replika. Książka posiada bardzo dobrą oprawę graficzną, na którą składa się miękka, stonowana w czarnym kolorze, okładka ze zdjęciem katedry Notre Dame, przy której powiewa nazistowska flaga. Dla jej wyeksponowania jest jedynym elementem kolorowym na całej stronie. Oprócz samej okładki na pierwsze dobre wrażenie składa się również jej wykonanie, które pomimo samego kleju trzyma się bardzo dobrze i na pewno nie rozpadnie się przy powtórnym czytaniu. Kolejnym plusem książki jest tłumaczenie, wykonane przez Jacka Langa oraz praca korekty dzięki czemu nie uświadczymy błędów językowych, czy popularnych współcześnie literówek. Jednak nie ma na świecie rzeczy która ma same zalety, więc dla kontrastu, minusem książki jest brak zdjęć archiwalnych, a także w pewnym stopniu słaba jakość papieru z którego wykonane są kartki.

Jak już poznaliśmy wygląd zewnętrzny książki to wróćmy do meritum czyli treści, na którą składa się ponad 350 stron. Właściwie zawartość książki możemy podzielić na cztery części. Pierwsza to lata przed Holokaustem – stosunek Kościoła wobec Żydów, a także stosunek papieża Piusa XII do agresji na Polskę oraz na zbrodnie popełniane przez hitlerowców w Polsce i na terenie powstającego marionetkowego państwa chorwackiego. Druga to czasy samego Holokaustu. W trzeciej części zapoznamy się z postawami Watykanu wobec powojennej rzeczywistości, w której niemiecka hierarchia kościelna występowała przeciw rozliczeniom niemieckich zbrodni wojennych. Natomiast w ostatniej części zobaczymy ewolucję, jaką przeszedł Watykan idąc w stronę postanowień II Soboru Watykańskiego.

Michael Phayer w swojej publikacji stawia głównie dwie tezy, którymi tłumaczy milczenie ówczesnego papieża Piusa XII w sprawie ostatecznego rozwiązania sprawy żydowskiej. Z jednej strony Pius XII zamiast przewodnictwa moralnego wybrał drogę dyplomacji. Przez cały okres wojny papież widział w Watykanie mediatora politycznego, któremu uda się wynegocjować pokój na świecie. Eugenio Pacelli jednak nie potrafił zauważyć, że czasy się zmieniły, a XX wiek to nie średniowiecze, gdzie autorytet papieża mógł prowadzić do zakończenia wojny bądź jej rozpoczęcia. Drugą tezę, z jaką się spotkamy jest silny antykomunizm Piusa XII, co w dużym stopniu kierowało go w stronę tzw. filogermanizmu – był zdolny dużo wybaczyć Niemcom, jako naród zwalczający komunizm. Warto jeszcze wspomnieć, że Autor oprócz negatywnej postawy Piusa XII do Żydów opisał również wiele przykładów pomocnej działalności niższego kleru w szczególności w państwach, które znalazły się pod okupacją niemiecką. W opisach tych rzuca się w oczy pewien minus omawianej publikacji. Autor ogranicza swoje badania naukowe przede wszystkim do krajów Europy Zachodniej, a głównie Niemiec, Francji i Włoch. Oczywiście Phayer pisze też o klerze polskim czy węgierskim, jednak informacje na ten temat są mniej szczegółowe i trafiają się czasem błędy, chociażby ze śmiercią arcybiskupa lwowskiego Bolesława Twardowskiego (nie zginął śmiercią męczeńska jak uważa autor).

Śmiało możemy stwierdzić że książka ta nie jest przyjemna dla zwolenników Piusa XII, niemniej nie jest też przyjemna dla tych wszystkich którzy widzą w nim po prostu „Żydożercę”, który nie miał zbyt wielu oporów wobec mordowania Żydów w obozach śmierci. Phayer przez całą książkę jest nieprzychylny papieżowi jednak również broni postawę zarówno Watykanu, jak i niższego szczebla kleru. Nie wydaje on również samodzielnego osądu wobec działalności Stolicy Apostolskiej dając w ten sposób możliwość wyrobienia sobie przez Czytelnika własnego poglądu.

Jak widzimy przedstawienie tematu stosunku Stolicy Apostolskiej wobec Holokaustu jest trudnym zagadnieniem. Jednak do tematu to nie zabierał się „pierwszy lepszy” historyk albowiem Michael Phayer urodzony w 1935 r. jest już emerytowanym profesorem historii. Tytuł doktorski otrzymał w 1968 r. na Uniwersytecie Ludwiga Maximiliana w Monachium, a profesorski w 1990 r. na Uniwersytecie Marquette w Milwaukee. Jego zainteresowania historyczne skupiają się wokół historii Europy w XIX i XX wieku, a w szczególności na Holokauście. Jest autorem ponad 6 książek o tematyce postaw Kościoła wobec różnych problemów społecznych, np. Protestant and Catholic Women in Nazi Germany, Cries in the Night: Women Who Challenged the Holocaust.

Podsumowując polecam tą książkę każdemu Czytelnikowi, który chce zrozumieć postawę Kościoła, a w szczególności papieża Piusa XII, który musiał lawirować w ciężkich czasach pomiędzy moralnością a polityką. Warto ją przeczytać chociażby po lekturze książki Cornwella Papież Hitlera, w celu dokonania porównania obu stron i wyciągnięcia pełnych wniosków.

Autor: Michael Phayer

Wydawnictwo: Replika

Rok wydania: 2011

ISBN: 978-83-7674-135-2

Liczba stron: 372

Oprawa: Miękka