M. Gilbert - Noc kryształowa. Preludium do zagłady

 Autor: Szczepan Jagiełło środa, 18 stycznia 2012 18:51

Kim byłby Ernst von Rath, gdyby nie dokonany na niego zamach 7 listopada 1938 roku…? Zapewne zostałby zapamiętany jako szeregowy pracownik niemieckiej ambasady w Paryżu. Udany zamach na jego życie dokonany przez Herschela Grynszpana dał podstawę nazistom do rozpoczęcia tzw. „nocy kryształowej”. Wydarzenia z nią związane prędzej czy później i tak miałyby miejsce, jednak czyn Grynszpana dał podstawę do legalizacji wszelkich przejawów nienawiści skierowanym przeciwko Żydom.

Noc z dnia 9 na 10 listopada była jedną z najtragiczniejszych w historii Żydów. To czas, w którym podpalano, niszczono mienie, rabowano, zubożono całą społeczność, dokonywano fizycznych napaści, deportacji i masowych mordów. Był to brutalny i niczym nieskrępowany atak na wszystko co żydowskie, na skalę większą od wszystkich wcześniejszych działań, a jednocześnie zapowiedź jeszcze ostrzejszych akcji. Mimo, iż akcja miała mieć charakter spontanicznego ruchu obywatelskiego, uczestniczyły w niej bojówki SA oraz członkowie SS, przy biernej postawie policji i straży pożarnej. Brak zdecydowanej reakcji ze strony innych państw utwierdził nazistów w przekonaniu, że można swobodnie opracować „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”.

Doskonale powyższe fakty opisuje Martin Gilbert w swojej publikacji, której tytuł brzmi: „Noc kryształowa. Preludium do zagłady”. Gilbert to brytyjski historyk urodzony w 1936 roku. Jest autorem blisko 80 publikacji, w tym ośmiotomowej biografii Winstona Churchilla, a także monografii poświęconych I i II wojnie światowej. Do jego szerokiego obszaru zainteresować należy dodać także prace dotyczące Holokaustu i historii żydowskiej. Jest profesorem Uniwersytetu w Oxfordzie, a także odznaczonym Orderem Imperium Brytyjskiego wieloletnim doradcą do spraw polityki zagranicznej. Publikacja została wydana w 2008 roku pod oryginalnym tytułem „Kristallnacht. Prelude to Destruction”. W Polsce pozycja została wydana w 2010 roku za pośrednictwem wydawnictw: Replika i Axis. Przekładu z języka angielskiego dokonał Jacek Lang. Tłumaczenie nie budzi zastrzeżeń, a niektóre nazwy własne muszą z zasady pozostać takie same.

Dzieło składa się z 9 rozdziałów uszeregowanych chronologicznie. Doskonałym dopełnieniem są zawarte mapy, a także fotografie traktujące o wydarzeniach nocy kryształowej, świadkach i osobach, które dostarczały relacji na potrzeby publikacji. Niezwykle pomocne jest użycie skorowidzu zawierającego nazwiska, hasła geograficzne i instytucjonalne.

Autor w swojej pracy stara się korzystać z zachowanej dokumentacji, a przede wszystkim z wypowiedzi świadków wydarzeń, które wprowadzają żywy element i pomagają ujrzeć wydarzenia bezpośrednio z perspektywy naocznego świadka. Książka Martina Gilberta jest połączeniem pracy historycznej i reportażu o wydarzeniach listopadowych 1938 roku. Autor umieszcza pogrom w kontekście historycznym, opisując wydarzenia, które go poprzedziły oraz jego konsekwencje.

W historii niemieckich Żydów listopadowe pogromy na bieżąco były opisywane w prasie. Autor czerpie z archiwalnych wydań gazet wychodzących w tamtych dniach m. in. „Daily Telegraph”; „New York Times” czy „Washington Post”. W Niemczech było wtedy kilkuset zagranicznych korespondentów prasowych, w tym dziennikarzy największych agencji prasowych, którzy mogli i musieli opisywać swobodnie to co widzieli oraz słyszeli. Tak więc wykorzystanie tych materiałów było obowiązkowe, o co autor dobrze zadbał i za to na pewno powinien zostać doceniony.

Autor wskazuję na skalę pogromu i rozmach w atakach na Żydów, a także na wszystko to co do nich należało i posiadali: sklepy, kantory, fabryki, domy i mienie prywatne. Gilbert rozpoczyna pracę od opisu pogromu przeprowadzonego w noc kryształową. Kolejnym dużym plusem jest przedstawienie w/w wydarzeń oczami świadków tych zajść. Przedstawia dokładnie zajścia w Berlinie i Wiedniu pobieżnie opisując wszystkie regiony Rzeszy. Następnie autor skupił się na przedstawieniu sześciu lat poprzedzających i przygotowywujących ten terror, by później przedstawić reakcję Żydów niemieckich, rządu oraz społeczności międzynarodowej na wydarzenia nocy kryształowej. Natomiast rozdziały końcowe prezentują już liczne przypadki prześladowań mieszczących się już w ramach II wojny światowej.

Niezwykle ważnym aspektem, o którym autor nie zapomniał są wzmianki o ludziach dobrej woli, którzy robili wszystko, aby przyjąć uchodźców i ocalić wszystkich, których było można. Autor opisuje procedury, wszelkie formalności jakie załatwiano by jeszcze udać się do innego kraju w poszukiwaniu bezpieczeństwa. Gilbert wymienia kraje w których schronienie znaleźli Żydzi, operuje niezwykle dokładnymi danymi ukazującymi skalę tego procederu.

Praca ma charakter naukowy. Opatrzona jest liczną bazą przypisów. Autor wykorzystał zbiory m. in. Głównego Archiwum Syjonistycznego w Jerozolimie, Muzeum Żydowskiego z Londynu; Archiwów Państwowych z Londynu i Waszyngtonu. Nie mniej ważne są przywołane wspomnienia naocznych świadków (zdecydowana większość była wtedy dziećmi), które autor otrzymał w dużej mierze drogą listowną w postaci spisanych relacji. Gilbert wykorzystał dokumenty opublikowane, encyklopedie, publikacje książkowe mieszczące się w danym temacie, także artykuły naukowe, gazety i czasopisma. Doskonałym dopełnieniem są fotografie i mapy obrazujące skalę i rozmiar wydarzeń nocy kryształowej.

Świetna baza źródłowa, styl pisarski dzięki któremu pracę czyta się niezwykle szybko i przyjemnie zdecydowanie górują nad nielicznymi mankamentami publikacji. Przewrotnie minusem są fotografie, a mianowicie ich mała ilość. Zdjęcia doskonale obrazują skalę zniszczeń tamtej nocy dlatego powinno ich być zdecydowanie więcej. W miarę możliwości należałoby to uzupełnić, dodać. Drugim mankamentem jest przedstawienie losów niezliczonej liczby osób ze sobą niepowiązanych: opisywanie ich jeden po drugim, w krótkich opisach wywołuje uczucie zagubienia i wytrącenie uwagi czytelnika.

Podsumowując, recenzowana praca powinna zadowolić wszystkich zainteresowanych historią listopadowych dni 1938 roku, może zadowolić czytelnika w każdym wieku bez względu na płeć. Praca w sposób obrazowy i wiarygodny ukazuje, do czego dochodzi, gdy społeczeństwo ulegnie niskim instynktom i „chorej” ideologii.

Autor: Martin Gilbert

Wydawnictwo: Replika i Axis

Rok wydania: 2010

ISBN: 978-83-7674-065-2

Liczba stron: 369

Oprawa: Miękka