L. M. Lüthi - Chiny-ZSRR. Zimna wojna w świecie komunistycznym

 Autor: Szczepan Jagiełło wtorek, 03 stycznia 2012 19:33

Pojęciem „zimna wojna” określamy rywalizację ideologiczną, gospodarczą i polityczną pomiędzy Związkiem Radzieckim wraz z państwami socjalistycznymi skupionymi we wschodni bloku, a państwami ustrojów demokratycznych z gospodarką rynkową, na czele ze Stanami Zjednoczonymi.

Nowe znaczenie terminu wprowadza szwajcar Lorenz M. Luthi, profesor historii Uniwersytetu McGill, anglojęzycznej uczelni mieszczącej się w Montrealu. Główne jego zainteresowania skupiają się na historii stosunków międzynarodowych, zimnej wojnie, świecie komunistycznym ze szczególnym spojrzeniem na Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i Chiny.

Chiny-ZSRR. Zimna wojna w świecie komunistycznym to tytuł najnowszej pracy Luthiego, która dotyczy rywalizacji o dominację w świecie komunistycznym. W Polsce publikacja została wydana w 2011 r. za pośrednictwem Wydawnictwa Akademickiego Dialog. Oryginalny tytuł pracy to The Sino-Soviet Split. Cold War in the Communist Word. Tłumaczeniem zajęli się Józef Pawłowski i Katarzyna Urban-Pawłowska.

Publikacja składa się z 10 rozdziałów uszeregowanych w układzie chronologicznym, do których dołączony jest obszerny wstęp i zakończenie.

Autor przedstawia konflikt chińsko-radziecki jako jeden z kluczowych elementów zimnej wojny, swym znaczeniem dorównującym powstaniu muru berlińskiego czy kryzysowi kubańskiemu. Rozłam ten miał decydujący wpływ na losy drugiej połowy zimnej wojny, a bezpośrednio wpłynął na przebieg drugiej wojny wietnamskiej. Autor niezwykle trafnie porównuje działania obu państw do rozwodu, który pozostawił po obu stronach złe wspomnienia i doprowadził do przekonania każdej ze stron o jej niewinności.

Wykształcenie i doświadczenie historyka miały zapewne wpływ na niezwykle rzetelne podejście do problemów badawczych zawartych w pracy. Autor wykorzystał materiały pochodzące z archiwów ponad dziesięciu krajów świata przez min. USA, Niemcy, Polskę, materiałów byłego ZSRR znajdujących się w rosyjskich archiwach, Wietnam, aż po Chiny. Oczywiście samodzielna praca nad tak szerokim obszarem badawczym byłaby niemożliwa bez udziału osób trzecich, którym autor na wstępie dziękuje za pomoc i poświęcony czas. Nie bez znaczenia jest też szeroka znajomość języków obcych przez autora, a w szczególności rosyjskiego i chińskiego bez których owa praca byłaby niemożliwa do zrealizowania.

Mimo, iż literatura na ten temat jest obszerna, to większa jej część powstała podczas zimnej wojny, na podstawie tendencyjnie dobieranych źródeł przez co stwarzała pole do spekulacji i teoretyzowania. Upadek Związku Radzieckiego i komunizmu w Europie Wschodniej otworzył drzwi do niezliczonej ilości archiwów partyjnych i rządowych. Natomiast dokumenty i wspomnienia opublikowane w Chinach stanowią trzon pracy. Autor zwraca uwagę w szczególności na Jianguo yilai Mao Zedong wengao, w którym przedrukowano wiele wewnętrznych dokumentów oraz Neibu cankao, biuletyn zawierający poufne dane, przeznaczony dla kierownictwa partii, w którym zawarto dane wywiadowcze dotyczące wydarzeń w Chinach oraz przedruki z prasy zagranicznej.

Luthi po zbadaniu najnowszych dokumentów stawia główną tezę jakoby to ideologia odgrywała główną rolę w tym konflikcie. Spór pomiędzy Moskwą i Pekinem dotyczył metody budowy socjalistycznego społeczeństwa, a także kierunku wspólnej polityki w opozycji do świata kapitalistycznego. Konflikty w kierownictwie spowodowały, że Mao Zedong zdecydował się wykorzystać pogarszające się relacje chińsko-radzieckie dla własnych celów w polityce wewnętrznej i zagranicznej.

Autor na wstępie nakreśla tło historyczne przez wprowadzenie do pracy obejmujące lata 1921-1955. Zwraca uwagę na kilka aspektów wiążących się z kontekstem ideologicznym. Po pierwsze to model rozwoju socjoekonomicznego państw(zastosowanie przez Mao modelu wprowadzonego kiedyś przez sowietów, który już dawno skompromitował się w ZSRR). Po drugie to proces destalinizacji stał się kolejnym czynnikiem zaogniającym konflikt. Po trzecie chińsko-radziecki spór ideologiczny dotyczył metod walki z imperializmem. Zapoczątkowana przez Chruszczowa w 1956 roku polityka pokojowego tolerowania Stanów Zjednoczonych doprowadziła do kolejnych napięć chińsko-radzieckich.

Autor stawia poważną tezę jakoby to strona chińska i Mao Zedong była bardziej aktywna w zaostrzaniu sporu. To Mao poświęcił dobre stosunki rosyjsko-chińskie nad to co użyteczne dla jego kraju, używał tego konfliktu włączając go bezpośrednio do wewnętrznych debat, a pośrednio do wzmacniania swojej pozycji u sterów władzy. Jest to według mnie o tyle ważna i odważna teza, gdyż jest poparta niezmierzoną ilość danych popartą odnośnikami do wykorzystywanych dokumentów. Praca posiada bogaty aparat naukowy, jest obdarzona dużą ilością przypisów do literatury, źródeł drukowanych, a także do źródeł odnalezionych w archiwach.

Autor próbuje przedstawić kilka modeli historii alternatywnej i hipotez, które można wprowadzić do dalszej dyskusji nad zagadnieniami dotyczącymi relacji radziecko-chińskich. Co, gdyby Stalin nie umarł lecz dożyłby sędziwego wieku i ciągle byłby aktywny fizycznie i intelektualnie? Co stałoby się, gdyby Chruszczow nie doszedł do władzy, a ZSRR znalazłby się pod rządami lidera o poglądach podobnych do Stalina? Te i inne pytania zadawane zapewne świadomie przez autora w zakończeniu mają prawdopodobnie wywołać w czytelniku własne przemyślenia i samodzielną odpowiedź na postawione wyżej pytania.

Przy końcowej ocenie pracy trzeba przede wszystkim wziąć pod uwagę ogrom pracy jaki autor włożył w stworzenia dzieła, a także na poświęcony jemu czas. Praca pozwala zrozumieć procesy i relacje zachodzące między ZSRR i Chinami. Zawiera pełny i obszerny przebieg konfliktu uwzględniając rolę ówczesnych przywódców obu krajów.

Jednym z niewielu mankamentów publikacji, jest sama jest zawartość i treść. Przez to, iż jest to pełna ponad 350 stronicowa praca ciężko ją polecić osobie niezainteresowanej danym tematem. Niestety publikacje czyta się dość wolno i przez ogrom informacji w niej zawartych czytelnik często musi wracać do poprzednich akapitów by odnaleźć wcześniejszy wątek.

Mimo wszystko pozytywne aspekty pracy, a także potrzeba stworzenia takiej publikacji, a także problem jakiego się podejmuje przesłaniają i tak nieliczne minusy, przez co jest godna polecenia szerokiemu gronu odbiorców.

Autor: Lorenz M. Lüthi

Wydawnictwo: Akademickie Dialog

Rok wydania: 2011

ISBN: 978-83-61203-48-3

Liczba stron: 365

Oprawa: Miękka