L. Królikowski - Warszawa - Dzieje fortyfikacji

 Autor: Artur Micek środa, 12 października 2011 18:13

Książka Lecha Królikowskiego pt. „Warszawa – dzieje fortyfikacji” uznać należy za najlepsze kompendium wiedzy o warszawskich fortyfikacjach, których historia ma już kilka wieków. Studium to jest obowiązkową pozycją naukową dla każdego, kto interesuje się historią fortyfikacji.

Od kiedy istnieje sztuka wojenna nierozłączną jej częścią stały się systemy umocnień ziemnych.. Fortyfikacje – bo o nich jest przecież mowa – są umocnieniami i obiektami użytku wojskowego przeznaczonego do działań obronnych. Zajmują one bardzo ważne miejsce w inżynierii wojskowej aż do dnia dzisiejszego. Przeznaczeniem fortyfikacji jest przygotowanie określonego i strategicznie istotnego terenu do walki poprzez zaprojektowanie i zorganizowanie wszelakich prac konstrukcyjnych oraz budowlanych, których celem jest stworzenie zespołu umocnień (głównie ziemnych, kamiennych i żelbetonowych) do ochrony i wspierania wojsk liniowych podczas działań zbrojnych. Fortyfikacje stworzone w przemyślany sposób i wkomponowane w obszar rzeźby terenu wielokrotnie okazały się być tarczą, którą agresor z trudem i przy dużej daninie krwi przełamywał lub też nie był nawet w stanie tego osiągnąć. Przykładem tego jak ważne są umocnienia stałe może być np. polska Wizna, francuskie miasto Monthermé czy holenderska wieś Mill – jedne z licznych, stosunkowo małych obiektów o jakie w II wojnie światowej toczono krwawe walki. To dzięki obiektom fortecznym i odwadze obrońców do dziś historia o nich nie zapomniała. Aż do II wojny światowej obiekty forteczne i całe ich systemy miały charakter odstraszający, niczym współczesna broń masowej zagłady. Nie jest to jednak wątek jaki chciałbym w niniejszej publikacji przedstawić.

Każdy z nas słyszał o takich fortyfikacjach jak Mur Chiński czy sławna Linia Maginota o których powstało już kilka świetnych opracowań. Warto jednak zajrzeć na obszar ziem polskich i zapoznać się z niektórymi systemami fortecznymi znajdującymi się na terytorium naszego państwa. Jednym z nich jest Warszawa, która od momentu powstania Grodu Jazdowskiego uważana jest za osadę, a następnie miasto ufortyfikowane.  Co prawda fortyfikacje te w zależności od okresu odbiegały lub nie odbiegały od ówczesnych standardów, aczkolwiek były aż do praktycznie końca II wojny światowej w użytku. Same fortyfikacje jednak nie walczą – liczy się to kto ich broni. W tym miejscu trzeba wspomnieć o znanym rosyjskim inżynierze fortyfikacji Konstantym Wieliczkim, który 5 grudnia 1921 r. stwierdził, że „siła twierdzy zależy nie od siły dział i fortów, lecz od ducha załogi i wartości komendanta twierdzy”.  Obrońcy Warszawy – czy to z 1794 r., czy z 1939 r., potwierdzili te słowa swoją bitnością i odwagą oraz zaangażowaniem w obronę obszarów fortecznych. Problematykę ufortyfikowania Warszawy porusza w swej ciekawej książce pt. „Warszawa – dzieje fortyfikacji” Lech Królikowski.

Lech Królikowski jest znanym pracownikiem naukowym Instytutu Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Urodził się 23 kwietnia 1944 r., a następnie studiował na Politechnice Warszawskiej. Studia podyplomowe ukończył na Uniwersytecie Warszawskim. Od 1974 r. jest pracownikiem naukowym - obecnie sprawuję funkcję rektora Wyższej Szkoły Komunikowania i Mediów Społecznych im. Jerzego Giedroycia. Lech Królikowski jest nie tylko znanym historykiem, ale również samorządowcem działającym w Warszawie. W swej pracy naukowej stworzył szereg publikacji w tym: „Twierdza "Warszawa"”, „Bitwa Warszawska 1920 roku”, „Warszawskie adresy Marszałka”, „Szkolnictwo dawnej Warszawy: rzecz o korelacji pomiędzy rozwojem miasta a szkolnictwem : (od połowy XVII wieku do wybuchu drugiej wojny światowej)” oraz wspomnianą książkę „Warszawa – dzieje fortyfikacji”.

Czytelnik publikacji „Warszawa – dzieje fortyfikacji” wydanych przez Wydawnictwo TRIO może cieszyć się dostępem do ciekawej koncepcji wyglądu studium. Dzieło Lecha Królikowskiego prezentuję nam wysoki poziom stylistyczny i naukowy. Czytelnik ma dostęp nie tylko do ciekawej i wytrzymałej okładki, ale również cieszyć może się mnóstwem zdjęć, szkiców i map, których, jak można zauważyć, autor nie żałował wstawiać. Książka jest czytelna i przejrzysta, aczkolwiek w przeciwieństwie do wielu innych publikacji tekst wymaga pewnego wysiłku wzrokowego ze względu na małą czcionkę. Osobiście muszę stwierdzić, że szczególnie wymagające były bardzo liczne cytaty (notabene ciekawie urozmaicające książkę) oraz opisy zdjęć i map.  Mimo tej pewnej niedogodności – zresztą całkiem zrozumiałej poniekąd - pod względem technicznym, nie mogę w żaden sposób skrytykować pracy jaką włożyło Wydawnictwo TRIO w wydanie tej publikacji. Każdy kto ma ochotę kupić tą książkę, nie musi obawiać się, że ulegnie ona szybkiej „autodestrukcji”.

Lech Królikowski na 246 stronach przedstawia nam 18 rozdziałów ułożonych w sposób chronologiczny wśród których szczególnie ciekawy dla mnie okazał się rozdział 10 „Fortyfikacje Powstania Kościuszkowskiego”, rozdział 13 „Fortyfikacje Powstania Listopadowego” oraz rozdział 17 „Obrona Warszawy we wrześniu 1939 roku”. Mam jednak pewien niedosyt względem ostatniego wspomnianego rozdziału, ponieważ autor dość znacznie skrócił ten ważny dla Warszawy okres. Czuje niedosyt, aczkolwiek sam opis walk toczonych o Warszawę w 1939 r. jest świetnym streszczeniem tematu.
Czytelnik dzięki włożonej pracy autora ma dostęp do względnie nowych ustaleń z archeologii, historii kultury materialnej, historii architektury i urbanistyki, historii techniki, historii wojskowości oraz historii powszechnej Warszawy i jej okolic. Książka dzięki bardzo bogatej bibliografii – w której o większości publikacji nawet nie słyszałem – bazie przypisowej, wykazowi źródeł ilustracji oraz indeksowi nazwisk ma do czynienia z książką o wysokiej kulturze naukowej. Pewnym minusem może być jedynie czasami występująca kiepska jakość ilustracji, co nie jest jednak wynikiem jakiś niedopatrzeń wydawnictwa, lecz związanie jest za pewne z trudności w zdobyciu ilustracji w odpowiedniej jakości.

Publikacja ta jest świetnym podsumowaniem problematyki ufortyfikowania Warszawy na przestrzeni wieków, ale jednak za bardzo nie wnosi nic nowego do tego obszaru historii. Jest to świetne podsumowanie aktualnego stanu wiedzy połączonego z pewnymi – nawet licznymi w pewnych fragmentach - „nowinkami” historycznymi. Wielkim plusem tej publikacji jest to, że w końcu ktoś zebrał wszystkie informację o fortyfikacjach warszawskich istniejących od momentu założenia tej osady i stworzył z nich jedną książkę. Z drugiej strony warto nadmienić, że autor skupia się dość często na opisie samych walk, troszkę pomijając kwestię techniczną fortyfikacji. Dla przeciętnego czytelnika mogłoby być to przynudzaniem, mimo wszystko niektórzy mogą mieć pewien niedosyt.

Osobiście, pierwszy raz miałem do czynienia z tematem fortyfikacji warszawskich – zajmowałem się głównie fortami Linii Maginota – aczkolwiek dzięki ciekawemu i lekkiemu językowi książka Lecha Królikowskiego „wciąga człowieka” do lektury. Studium to jest adresowana nie tylko do historyków i osób ściśle zainteresowanych powyższą tematyką, ale szarego, przeciętnego człowieka – takiego jak ja – którego wiedza o historii fortecznej Warszawy była znikoma – zmieniło się to po lekturze książki „Warszawa – dzieje fortyfikacji”. W sumie nie żałuję czasu poświęconego na lekturę i zachęcam do zapoznania się z dorobkiem naukowym wspomnianego tudzież autora. Dlaczego zachęcam? Powtórzę to jeszcze raz – ponieważ publikacja ta jest świetną i lekką prezentacja fortyfikacji warszawskich jako przykładu wybitnych rozwiązań architektoniczno-urbanistycznych zaserwowaną czytelnikowi w lekki i przyjemny sposób.

Autor: Lech Królikowski Wydawnictwo: TRIO Rok wydania: 2011 ISBN: 978-83-7436-269-6 Liczba stron: 246 Oprawa: Twarda