Liberalizm gospodarczy w myśli polskich partii politycznych

 Autor: Szczepan Jagiełło poniedziałek, 09 stycznia 2012 19:07

Idąc za hasłami zawartymi w encyklopedii PWN liberalizm to koncepcja teoretyczna i postawa światopoglądowa oparta na indywidualistycznej koncepcji człowieka i społeczeństwa, głosząca, że wolność [łac. liberalis ‘dotyczący wolności’] i nieskrępowana przymusem politycznym działalność jednostek mają wartość nadrzędną i są najpewniejszym źródłem postępu we wszystkich sferach życia zbiorowego.

To także doktryna partii i ruchów polityczno-społecznych wychodzących z założeń ideologii liberalnej i dążących do zagwarantowania wolności w poszczególnych sferach życia społecznego, zwłaszcza w dziedzinie politycznej (liberalizm polityczny) i ekonomicznej (liberalizm gospodarczy). Mianem liberalizm określa się również postawę życiową odznaczającą się tolerancją i otwartością na poglądy i postępowanie innych osób i zbiorowości, przeciwstawianą dogmatyzmowi, fanatyzmowi, autorytaryzmowi¹.

Liberalizm gospodarczy to ekonomiczna doktryna głosząca wolność gospodarowania, wywodząca się z idei leseferyzmu, także polityka gospodarcza oparta na tych zasadach. Idea wolności gospodarczej pojawiła się w Anglii pod koniec XVII wieku w przeciwieństwie do interwencji państw czasów merkantylizmu w sprawy gospodarcze. Koncepcja uniezależnienia życia gospodarczego od państwa rozwija się dzięki działalności fizjokratów. Według Francois Quesnaya francuskiego ekonomisty żywego na przełomie XVII i XVIII wieku warunkiem zrealizowania porządku naturalnego jest święta wolność jednostki, którą można osiągnąć dzięki pełnej, ekonomicznej wolności produkcji i konsumpcji. Ład gospodarczy powinien opierać się na co najmniej trzech prawach naturalnych; wolności osobistej, własności prywatnej i wolności gospodarczej². U jego podstaw leży zasada indywidualizmu, która zapewnia jednostce całkowitą swobodę działania, opartą na prawach natury, pozytywnie odzwierciedlających się w systemie praw stanowionych, przy czym brytyjski indywidualizm koncentruje się na idei spontanicznego porządku, podczas gdy indywidualizm kontynentalny, francuski — na zasadach porządku racjonalnego, czyli określanego przez rozum. Wywodzące się z tych 2 źródeł różne odmiany liberalizmu siłą rzeczy zawierają sprzeczności terminologiczne tkwiące w bogactwie i niejednolitości intelektualnej i politycznej tradycji, z których wyrasta doktryna liberalna. Podział na brytyjska i francuską tradycję indywidualizmu i liberalizmu wprowadził F. von Hayek³.

Mimo wszystko to państwo dysponuje władzą, która jako jedyna ma charakter uniwersalny i przymusowy. Między jednostką a państwem powinien być zawarty pewien rodzaj umowy społecznej, która dawałaby jednostce jak największy możliwy zakres wolności. Warunki te są tylko wtedy spełnione jeśli państwo działa praworządnie. W efekcie takich wzajemnych działań między wolnością i praworządnością wzrasta dobrobyt ekonomiczny obywateli⁴. Ze względu na fakt, iż procesy ekonomiczne, w których uczestniczą podmioty gospodarcze charakteryzują się dużym stopniem nieprzewidywalności wynikającej także z międzynarodowego kontekstu stosunków gospodarczych, regulacje dotyczące działalności gospodarczej cechują się wysokim stopniem zmienności. Częste zmiany oraz wielość regulacji działalności gospodarczej powoduje liczne problemy na tle stosowania prawa⁵.

Wolność działalności gospodarczej należy przestrzegać w odniesieniu do procesów i kategorii ekonomicznych. Jej zagwarantowanie w roku 1988 roku w ustawie o działalności gospodarczej było wyrazem rozpoczynającej się transformacji ustrojowej, odbywającej się zarówno w sferze politycznej i gospodarczej. Budowa i odbudowa gospodarki rynkowej odbywała się w sytuacji niepewności, która dotyczyła makroekonomicznych uwarunkowań wprowadzania reform. Trzy główne obszary nad którymi było trudno zapanować to: wielkość inflacji, liczba i struktura przedsiębiorstw. Jednocześnie występowały ograniczenia natury politycznej, które były związane z niepewnością co do wyników transformacji, komplementarnością reform i koniecznością uzyskania poparcia społeczeństwa dla proponowanych zmian⁶.

Stabilizacja stanowiła więc warunek konieczny powodzenia dalszych zmian czy działań. Równolegle zmiany wynikające z liberalizacji cen, ograniczenie dotacji, dewaluacja czy też podwyżki stóp procentowych destabilizowały gospodarkę znacząco⁷.

Najważniejszym programem naprawczym doby transformacji był Plan Balcerowicza. Nowa ekipa gospodarcza kierowana przez wicepremiera Leszka Balcerowicza, jeszcze w 1989 roku podjęła pierwsze działania mające na celu zmniejszenie deficytu budżetowego. Doprowadzono do szybkiego zwiększenia stopy procentowej w bankach, co ograniczyło rozmiary strat, na jakie narażały skarb państwa udzielane wówczas kredyty. Zrezygnowano z większości istniejących jeszcze dotacji do cen mięsa, chleba i innych artykułów, a także ograniczono zakres indeksacji płac. Podniesiono ceny alkoholu, opłaty celne i opodatkowano kantory wymiany walut. Natomiast podjęta wówczas decyzja o nieustalaniu minimalnych cen skupu płodów rolnych, stanowiła początek konfliktu rządu Mazowieckiego ze środowiskami wiejskimi. Równolegle z tymi działaniami przygotowywano założenia pakietu stabilizacyjnego, mającego wejść w życie wraz z nowym rokiem. Program, którego podstawowe kierunki działania: 1) reformę finansów państwa i odzyskanie  równowagi budżetowej; 2) wprowadzenie mechanizmów rynkowych; 3) zmianę struktury własnościowej gospodarki⁸.

17 grudnia 1989 r. pakiet 11 projektów ustaw, które doprowadzić miały do fundamentalnych zmian w polskiej gospodarce, trafił do Sejmu. W przypadku normalnej procedury prace parlamentarne nad ustawami  o takim znaczeniu ciągnęłyby się miesiącami, a ich ostateczny efekt mógłby się okazać zupełnie inny od intencji autorów programu. Rząd zakończył pracę w przeciągu dwóch tygodni! Stało się to możliwe nie tylko dzięki poświęceniu posłów i senatorów, którzy nad projektami spędzili kilka kolejnych nocy, ale także za sprawą absolutnie wyjątkowej zgody wszystkich głównych sił politycznych reprezentowanych w Sejmie, co do konieczności wprowadzania programu w życie. Dzięki temu powołana przez Sejm Komisja Nadzwyczajna, na której czele stanął Andrzej Zawiślak, mogła bardzo sprawnie i efektownie pracować nad ustawami. 27 grudnia- po świątecznej przerwie świątecznej-Sejm przyjął pakiet ustaw, stanowiących rdzeń planu Balcerowicza. Zostały one natychmiast zatwierdzone przez Senat i jeszcze w grudniu podpisane przez prezydenta Jaruzelskiego. 1 stycznia Polska wkroczyła na długą i wyboistą drogę od socjalizmu do kapitalizmu⁹.

Liberalizm gospodarczy w programach polskich partii politycznych

Pierwszą partią na którą chciałbym zwrócić uwagę jest Unia Wolności, partia która w swoich poglądach gospodarczych mocno uwydatniała ideę liberalizmu. Poniżej zostaną przytoczone odpowiednie fragmenty deklaracja programowej V Kongresu Unii Wolności który odbył się 16-17.12.2000 r. w Warszawie.

Unia Wolności opowiadała się zdecydowanie za gospodarką wolnorynkową i podkreśla konieczność zachowania jej społecznego charakteru. Rozumiemy przez to: równe szanse, jak najszerszy udział obywateli we własności, rozwój społeczny, a także dostęp do pracy oraz pomoc tym, którzy w rzeczywistości rynkowej nie dają sobie rady. „Obowiązkiem państwa jest prowadzenie takiej polityki gospodarczej, która stwarza obywatelom szansę na zaspokojenie swoich potrzeb i realizację aspiracji. Państwo powinno stwarzać warunki do rozwoju przedsiębiorczości poprzez obniżanie podatków i rozwój infrastruktury (łączność, infrastruktura transportowa). Z inicjatywy Unii obniżono podatek od osób prawnych oraz w szerokim zakresie wprowadzono prosty ryczałtowy podatek dla małych przedsiębiorstw. Konieczne jest upowszechnianie własności prywatnej oraz utrzymanie stabilnego i wysokiego tempa wzrostu gospodarczego. Te czynniki, a nie mnożenie zobowiązań socjalnych ponad stan i możliwości państwa, są podstawą rozwiązania polskich problemów, poprawy poziomu życia każdego człowieka” ¹⁰.

Aby osiągnąć te cele Unia Wolności postulowała: walkę z inflacją i uzdrowienie finansów publicznych; dokończenie prywatyzacji i reprywatyzację; uproszczenie systemu podatkowego oraz obniżenie podatków i inne obciążenia zwiększające koszty pracy; wzmocnienie promocji Polski - zwłaszcza eksportu i turystyki; demonopolizacja telekomunikacji, aby obniżać koszty i podnosić standard usług; wspieranie sprawnego i taniego dostępu do internetu; wdrożenie metod finansowania modernizacji i budowy dróg; wprowadzenie systemu wsparcia dla transportu publicznego - lokalnego i regionalnego; nadanie samorządom uprawnienia organizatora transportu publicznego i zapewnienie im prawne oraz finansowe możliwości jego koordynacji i wspierania; dokończenie reformę kolei - poprawienie stan infrastruktury, podniesienie standardu usług poprzez demonopolizację i prywatyzację¹¹.

Kolejnym ważnym problemem związanym częściowo także z liberalizmem gospodarczym był i jest problem bezrobocia. Unia Wolności zajęła się nim dokładnie w VI deklaracji programowej z 2002 roku. Wysoki procent ludzi bez pracy jest jednym z najbardziej bolesnych problemów Polski. Co więcej, na rynek pracy wchodzi właśnie wyż demograficzny. Może on stać się wielką szansą dla przyspieszenia rozwoju kraju i zwiększenia konkurencyjności naszej gospodarki na rynku europejskim. „Jeżeli jednak nie stworzy się warunków sprzyjających dla tworzenia nowych miejsc pracy, szansa ta pozostanie niewykorzystana, a tragedia bezrobocia powiększy się. Najważniejszą przeszkodą w tworzeniu nowych miejsc pracy jest nieprzyjazny dla przedsiębiorstw system prawno - finansowy. Dlatego obowiązkiem Państwa jest stwarzanie warunków umożliwiających wychodzenie z bezrobocia, wszystkim, którzy chcą pracować. Niezbędne jest dbanie o szybki wzrost gospodarczy, tworzenie prawa sprzyjającego rozwojowi przedsiębiorczości oraz zatrudnieniu w tym obniżanie podatków” ¹².

Kolejną partią, ugrupowaniem jakie chciałbym wziąć pod uwagę to Partia Demokratyczna-demokraci.pl. Partia ta w kontekście interwencjonizmu państwowego w gospodarkę wyraża pogląd, iż obowiązkiem państwa jest chronić wolność obywateli. Spojrzenie na gospodarkę trzeźwym okiem: „prywatne nie znaczy złe”. Postulowano wolny rynek i uzdrowienie finansów publicznych.

Demokraci podkreślają rolę własności prywatnej w nowoczesnej gospodarce wolnorynkowej. Państwo musi wspierać swoich obywateli, ale ich nie ograniczać, gdyż tylko przy rozsądnej polityce państwa społeczeństwo, a także kraj może się bogacić. Pozwólmy ludziom być przedsiębiorczym – uwolnijmy energię obywateli nadając w ten sposób dynamikę polskiej gospodarce.

Wolny rynek, prywatna własność i zdrowe finanse publiczne to podstawa i szansa rozwoju naszego kraju. Rynek, aby dobrze działał, wymaga ochrony praw własności, niezawisłych i sprawnych sądów, skutecznej walki z monopolami, stabilnych finansów publicznych, ochrony wolności gospodarczej, konkurencji i konsumenta. Nie należy krępować przedsiębiorczości nadmiarem regulacji.

Sprzeciwiano się wydawaniu pieniędzy w sposób niewspółmierny do możliwości dochodowych państwa i bez liczenia się z konsekwencjami. Państwo musi być nie tylko oszczędne czy tanie, ale i dobrze zarządzane. Zadaniem państwa jest pobudzanie rozwoju. W sytuacji, gdy istnieje strukturalne bezrobocie, oraz niezadowalający poziom życia wielu Polaków, konieczne są bardziej radykalne kroki w kierunku rozwoju przedsiębiorstw i tworzenia nowych miejsc pracy.

Opowiadano się za ograniczeniem pomocowo-socjalnych zadań państwa na rzecz jego aktywnego współdziałania z organizacjami obywatelskimi w celu wykształcenia w Polsce wielu form i podmiotów ekonomii społecznej zdolnych do aktywizowania ludzi wykluczonych i oferowania tradycyjnych oraz nowych usług społecznych, adresowanych zwłaszcza do dzieci i osób starszych¹³.

Kolejną partią, którą swoim programem można zaliczyć do nurtu liberalizmu gospodarczego jest Ruch Poparcia Palikota. Przede wszystkim partia proponuje wprowadzenie systemu podatku liniowego 3x18 % tłumacząc go praktycznością, a przede wszystkim prostotą. Jednocześnie miałby to być element konkurowania z innymi krajami, gdzie obowiązują już stawki liniowe.

Po drugie partia zamierzałaby zmniejszyć deficyt budżetowy o połowę w ciągu dwóch lat poprzez ograniczenie wydatków na armię, Kościół, partie polityczne. Ponadto Likwidację decyzji komisji majątkowej i zasad funkcjonowania wielu działów administracji, likwidację funduszu świadczeń kościelnych. Połączenie ZUS-u i KRUS-u.

Po trzecie partia upatruje siłę naszej gospodarki w dużej ilości małych firm. Postuluje usprawnienie organizacji administracji tak, aby była pomocna, a nie uciążliwa. Jednocześnie tempo tworzenia nowych firm spadło i grozi to stagnacją. Istnieje potrzeba ciągłego premiowania przedsiębiorczości i sprawdzania, jakie bariery są źródłem trudności. Ministerstwo gospodarki powinno przestać zajmować się sprawami nadzoru w spółkach, gdzie posiada tak zwane resztówki, konieczne jest zatem szybkie pozbycie się tych małych pakietów i zwolnienie tysięcy urzędników, którzy tam pracują w imieniu Skarbu Państwa. Pozostałe funkcje kontrolne powinny być przekazane do Agencji Rozwoju.

Postuluje się połączenie ZUS-u i KRUS-u. Utrzymanie odmiennych stawek dla rolników nie musi oznaczać dwu oddzielnych administracji: dwu budynków w tym samym mieście, podwójnej liczby urzędników. To może przynieść oszczędności wielu miliardów rocznie. Z drugiej strony działalność tej firmy nie podlega żadnej prawdziwej, nie zaś politycznej, kontroli, a jednocześnie wydaje się tam miliardy na inwestycje.

Kolejnym podnoszonym postulatem jest wydłużenie wieku emerytalnego poprzez wzrost świadczenia za dłuższą pracę. Polacy pracują za krótko. Polska jest krajem najmłodszych emerytów i tego nie da się utrzymać – także w interesie następnych pokoleń. Zamiast karać ludzi dłuższym okresem pracy, lepiej ich zachęcić proporcjonalnym wzrostem emerytur w wypadku dłuższej pracy. Konieczne jest także ograniczenie uprzywilejowania służb mundurowych. Nie może być tak, że młodzi, wykształceni, w pełni sprawni ludzie przechodzą na emeryturę¹⁴.

Ostatnią partią, którą chciałbym omówić jest Platforma Obywatelska. Postuluje ona uzdrowienie finansów publicznych. Zmiany powinny objąć struktury i stany dochodów publicznych, wydatków publicznych, długu publicznego (wewnętrznego i zewnętrznego), organizację sektora finansów publicznych oraz zarządzanie finansami publicznymi. Ta gruntowna reforma jest ważną częścią polityki prowzrostowej. Umożliwi ona nie tylko zmniejszenie obciążeń podatkowych, ale również spadek rynkowych stóp procentowych i zwiększenie aktywizacji zawodowej. Postuluje się niskie, proste i sprawiedliwe podatki; wprowadzenie podatku liniowego; promocja przedsiębiorczości, efektywności, pracowitości; obniżenie pozapłacowych kosztów pracy, dokończenie prywatyzacji.

Ważnym aspektem jak dotąd chyba najbardziej odróżniających Platformę od innych partii jest postulat przyjęcia wspólnej waluty europejskiej. Przyjęcie euro będzie korzystne dla polskiej gospodarki. Obecnie jednak Polska spełnia zaledwie trzy z pięciu kryteriów z Maastricht, które warunkują przyjęcie europejskiej waluty. Wyzwaniem jest wciąż obniżenie deficytu budżetowego. Trzeba jednak podkreślić, iż z czasem zagrożone może być również spełnienie kryterium inflacyjnego. Proponowana przez nas polityka makroekonomiczna istotnie ułatwiłaby przyjęcie wspólnej waluty. Wejściu do strefy euro powinny towarzyszyć działania zabezpieczające przed nieuzasadnionym wzrostem cen detalicznych.

Przemysł farmaceutyczny. Platforma Obywatelska podejmie w przyszłości m.in. takie działania, jak liberalizacja polityki cenowej i działania zwiększające konkurencję leków generycznych, regularna nowelizacja wykazów leków (uwzględnianie nowych preparatów odtwórczych), umieszczanie na listach refundacyjnych leków oryginalnych faktycznie innowacyjnych i wprowadzenie zasady, że pierwszy preparat generyczny powinien być tańszy od oryginalnego odpowiednika. Konieczne będzie wprowadzenie monitoringu ordynacji leków. Ponadto ważne będą działania wobec państwowych przedsiębiorstw farmaceutycznych, które należy prywatyzować. Konsolidacja firm natomiast winna mieć charakter rynkowy.

Przemysł stalowy. W najbliższych latach najważniejszym zadaniem administracji rządowej będzie rozliczenie pomocy publicznej udzielonej zakładom hutniczym oraz kontrola i egzekucja wykonania planowanych zadań inwestycyjnych w sprywatyzowanych przedsiębiorstwach. Równie istotne jest wspieranie projektów inwestycyjnych o dużej wartości rozwoju technologicznego. W umowach prywatyzacyjnych istnieją zapisy zobowiązujące inwestorów do inwestycji modernizacyjnych i rozwojowych. Należy bezwzględnie starać się te zobowiązania wyegzekwować, ale wychodzić naprzeciw także nowym planom w tej dziedzinie. Wspierając nowe projekty technologiczne, należy mieć na uwadze słabo technologicznie rozwiniętą produkcję.

Przemysł zbrojeniowy. Przeszkodą w rozwoju tej gałęzi przemysłu jest często podległość sektora różnym resortom. Postuluje się zatem utworzyć jeden ośrodek decyzyjny, odpowiedzialny za całość programu restrukturyzacji, zarówno realizację, jak i sprawy właścicielskie oraz własnościowe. Należy połączyć zmiany strukturalne ze zmianami właścicielskimi i powiązaniem kapitałowym z zachodnimi korporacjami, preferując przy tym projekty ukierunkowane na nowe rozwiązania technologiczne.

Pomoc publiczna. Wsparcie dla rozwoju. Poza wyjątkami, dotyczącymi zakończenia procesów transformacji niektórych sektorów gospodarki oraz wspierania przedsiębiorstw poddawanych nieuczciwej grze rynkowej, pomoc publiczna powinna być przeznaczona na wspieranie rozwoju, a więc na innowacyjność, badania naukowo-techniczne i wdrażanie ich w życie oraz na wspieranie ekspansji polskiej gospodarki za granicę¹⁵.

Należy jednak zwrócić uwagę, że przedstawione wyżej założenia programowe są tylko schematami nigdy do końca niezrealizowanymi i miały/mają często znaczenie tylko teoretyczne.

  Przypisy:

[1] http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3932244
[2] K. Klecha, Wolność działalność gospodarczej w konstytucji RP, Warszawa 2009, s. 5.
[3] http://biznes.pwn.pl/haslo/3932246/liberalizm-gospodarczy.html
[4] Liberalne przesłanki polskiej transformacji gospodarczej, red. naukowa W. Jarmołowicz, K. Szarzec, Warszawa 2011, s. 49.
[5] K. Klecha, dz. cyt., s. X.
[6] Liberalne przesłanki…, s. 63.
[7] G. Kołodko, Stabilizacja inflacji i rynkowa transformacja, [w:] Polityka finansowa, stabilizacja, transformacja, pod red. G. Kołodko, Warszawa 1991, s. 15.
[8] A. Dudek, Pierwsze lata Rzeczypospolitej, Kraków 2005, s. 89.
[9] Tamże, s. 91-92.
[10] Deklaracja programowa V Kongresu Unii Wolności (16-17.12.2000), Warszawa 2000, patrz: http://www.uw.org.pl/program.php?id=69.
[11] Tamże.
[12] Deklaracja programowa VI Kongresu Unii Wolności (16.02.2002), Warszawa 2002, patrz:  http://www.uw.org.pl/bip/program.php
[13] Deklaracja ideowa Partii Demokratycznej, patrz: http://www.demokraci.pl/tekst,231,program
[14] http://www.rp.pomorskie.pl/postulaty-ruchu-poparcia/gospodarka-jest-najwazniejsza/
[15] Program Wyborczy Platformy Obywatelskiej, By żyło się lepiej. Wszystkim!, Warszawa 2007. Patrz: http://www.scribd.com/doc/63239742/4/Polska-silna-oParta-na-własności-i-sPrawiedliwości

  Bibliografia:

Publikacje:
- Dudek A., Pierwsze lata Rzeczypospolitej, Kraków 2005.
- Klecha K., Wolność działalność gospodarczej w konstytucji RP, Warszawa 2009.
- Kołodko G., Stabilizacja inflacji i rynkowa transformacja, [w:] Polityka finansowa, stabilizacja, transformacja, pod red. G. Kołodko, Warszawa 1991.
- Liberalne przesłanki polskiej transformacji gospodarczej, red. naukowa W. Jarmołowicz, K. Szarzec, Warszawa 2011.
  
Strony internetowe:
- Deklaracja ideowa Partii Demokratycznej, patrz: http://www.demokraci.pl/tekst,231,program
- Deklaracja programowa V Kongresu Unii Wolności (16-17.12.2000), Warszawa 2000, patrz: http://www.uw.org.pl/program.php?id=69
- Deklaracja programowa VI Kongresu Unii Wolności (16.02.2002), Warszawa 2002, patrz:  http://www.uw.org.pl/bip/program.php
- Program Wyborczy Platformy Obywatelskiej, By żyło się lepiej. Wszystkim!, Warszawa 2007. Patrz: http://www.scribd.com/doc/63239742/4/Polska-silna-oParta-na-własności-i-sPrawiedliwości
- http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3932244
- http://www.rp.pomorskie.pl/postulaty-ruchu-poparcia/gospodarka-jest-najwazniejsza/
- http://biznes.pwn.pl/haslo/3932246/liberalizm-gospodarczy.html