M1 Abrams

 Autor: Damian Ratka niedziela, 24 października 2010 10:01

---

M1 Abrams charakteryzuje się zarówno wysoką wartością bojową jak też i dużą podatnością na modyfikacje, wywarł więc duże piętno na rozwoju komponentu ciężkiego amerykańskich wojsk lądowych i jeszcze przez długi czas taki wpływ będzie wywierał. Pod kilkoma względami maszyna ta miała też wpływ na wiele projektów przyszłościowego czołgu podstawowego, nie tylko w USA ale także Rosji czy w Niemczech.

 

Najlepszy czołg na świecie: Program MBT-70

 

W latach 60 rządy Stanów Zjednoczonych Ameryki oraz Republiki Federalnej Niemiec, podpisały porozumienie w ramach którego zespoły konstrukcyjne z obu krajów wspólnie opracują nowy czołg podstawowy dla wojsk lądowych obu krajów, a w przyszłości także innych krajów członkowskich NATO. Pojazd miał łączyć w sobie technologie które docelowo dostępne miały być od roku 1970 stąd też wstępna nazwa pojazdu jako MBT-70 (Main Battle Tank-70 -  Czołg Podstawowy-70). Rozważano kilka koncepcji nowego czołgu, docelowo wybrano następującą konfigurację, załoga miała składać się z trzech członków załogi (dowódca, działonowy i kierowca), w tylnej niszy wieży znajdował się zmechanizowany system ładowania uzbrojenia głównego (magazyn z amunicją odseparowany był pancerną grodzią, oraz wyposażony był w słabe ogniwa, rozwiązania te miały po pierwsze ochronić załogę w wypadku detonacji amunicji, oraz uwolnić niebezpieczną energię gazów ze spalających się ładunków miotających oraz ewentualną detonację głowic pocisków kumulacyjnych i odłamkowo-burzących), cała załoga znajdować się miała w wieży co pozwoliło znacznie obniżyć kadłub, aby kierowca nie tracił orientacji, jego stanowisko umieszczone było w pewnego rodzaju kapsule która obracała się niezależnie od wieży, można też ją było obrócić do tyłu, w prawo i lewo, co miało ułatwić prowadzenie pojazdu. MBT-70 wyposażony był także w hydropneumatyczne zawieszenie o regulowanym prześwicie to pozwalało załodze dostosować wysokość prześwitu wedle potrzeb, ułatwiało to np. poruszanie w bardzo trudnym terenie, lub ukrycie pojazdu.

(Zawieszenie hydropneumatyczne MBT-70 o regulowanym prześwicie podczas prezentacji. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

Pojazd uzbrojony miał zostać w armato-wyrzutnię XM150E5 kalibru 152mm, będącą długolufową odmianą armato-wyrzutni M81 kalibru 152mm znaną z czołgów M60A2 oraz M551. XM150E5 mogła strzelać tak konwencjonalną amunicję w tym, XM578E1 (przeciwpancerny, podkalibrowy z odrzucanym sabotem), M409 (przeciwpancerny kumulacyjny, wielozadaniowy), M625A1 (kartacz), XM617 (amunicja strzałkowa), XM411E1 (ćwiczebny), a także wystrzeliwanymi z armaty, przeciwpancernymi pociskami kierowanymi MGM-51 Shillelagh, łącznie w pojeździe mieściło się 46 sztuk amunicji kalibru 152mm składowanych w kasetach amunicyjnych zmechanizowanego systemu ładowania uzbrojenia głównego w tylnej niszy wieży oraz w uchwytach wewnątrz kadłuba i przedziału załogi. Uzbrojenie dodatkowe stanowił sprzężony z armato-wyrzutnią karabin maszynowy M73 kalibru 7,62mm do którego łącznie przewożono około 6000 sztuk amunicji kalibru 7,62x51mm, oraz armata automatyczna RH202 kalibru 20mm znajdująca się w zdalnie sterowanym module uzbrojenia po lewej stronie wieży, gdy uzbrojenie to nie było używane, chowane było w wodoszczelnej osłonie, łącznie przewożono około 750 sztuk amunicji kalibru 20mm, dodatkowo wóz wyposażony był w wyrzutnie granatów dymnych XM176, umieszczone z tyłu po obu stronach wieży.

(Schemat przedstawiający umieszczenie załogi, architekturę pancerza oraz rozmieszczenie amunicji w MBT-70. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(MBT-70, widoczne włazy w wieży dla całej załogi oraz armata automatyczna RH-202 w położeniu marszowym. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(MBT-70 podczas wystrzeliwania z lufy PPK MGM-51. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(MBT-70. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

Pojazd wyposażono w zaawansowany system kierowania ogniem, wieża oraz uzbrojenie były w pełni stabilizowane co umożliwiało prowadzenie celnego ognia w ruchu. Z przodu kadłuba umieszczono kamerę TV dla kierowcy miało to dodatkowo wspomóc obserwację (poza trzema wizjerami w jego kopule obserwacyjnej), pojazd wyposażono również w przyrządy do obserwacji w nocy.

Napęd stanowił silnik wysokoprężny AVCR-1100 (w wersjach AVCR-1100-1 i AVCR-1100-2) o mocy 1475KM przy 2800 obrotach na minutę, w późniejszym okresie zastosowano silnik AVCR-1100-3 które następnie oznaczono jako AVCR-1360, moc wzrosła do 1500KM przy 2600 obrotach na minutę, przeniesienie napędu zapewniała przekładania RENK HSWL 354, gąsienice niemieckiej firmy Diehl typu 170.

 

(Silnik AVCR-1100. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

Ochronę balistyczną stanowił grodziowy pancerz ze stali pancernej. Jego architektura jest dość ciekawa, zewnętrzną skorupę stanowiła stal o wyższej twardości, wewnętrzna skorupa składała się z płyt (walcowanych i odlewanych tak jak w wypadku skorupy zewnętrznej) o standardowej twardości, pomiędzy nimi znajdowała się komora powietrzna, taka architektura służyć miała zwiększeniu osłony oraz przeżywalności pojazdu w kontakcie z amunicją kumulacyjną, wystrzeliwaną tak w postaci amunicji do armat czołgowych jak i przeciwpancernych oraz w postaci przeciwpancernych pocisków kierowanych i granatów wystrzeliwanych z ręcznych granatników przeciwpancernych.

(MBT-70, schemat opancerzenia wieży. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

Projekt od początku borykał się z problemami technicznymi i choć w końcu wiele z nich rozwiązano i czołg zaczynał charakteryzować się większą niezawodnością, rosnące koszty programu oraz ujawniające się różne punkty widzenia pomiędzy zespołami konstrukcyjnymi z USA i RFN na temat tego jak wóz ma wyglądać i czym się charakteryzować doprowadziły do tego iż w latach siedemdziesiątych RFN rezygnuje z udziału w programie i rozpoczęte zostają pracę nad nowym, już tylko Niemieckim czołgiem. W USA również politycy zaczęli zwracać uwagę na rosnące koszta programu, skutkowało to zamknięciem programu MBT-70, armia co prawda nie chciała rezygnować z nowego czołgu, stąd też zaproponowano tańszą wersję MBT-70, oznaczoną jako XM803 w której wszelkie zagraniczne komponenty zastąpiono komponentami krajowymi, co miało zmniejszyć nieco cenę pojazdu. Również armatę automatyczną RH202 zastąpiono wielkokalibrowym karabinem maszynowym M85 kalibru 12,7mm umieszczonym na kopule obserwacyjnej dowódcy. Również uzbrojenie główne zostało zmienione na nowszy wariant, armato-wyrzutnię XM150E6.

Napęd wozu stanowić miał silnik AVCR-1100-3B o mocy 1250KM przy 2600 obrotach na minutę, przeniesienie napędu miała stanowić przekładnia XHM-1500-2B. Również hydropneumatyczne zawieszenie o regulowanym prześwicie zostało zastąpione prostszą odmianą.

(Model XM803. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Prototyp XM803. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

Początkowo zaaprobowano do budowy dwa prototypy XM803, zakończono montaż jedynie jednego, program oficjalnie zamknięto 30 czerwca 1972.

(XM803 z zestawem do głębokiego brodzenia. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

Najlepszy czołg za najniższą cenę: Program XM1

Mimo iż kongres definitywnie zamknął program MBT-70/XM803, armia wciąż potrzebowała nowego czołgu. Początkowo przyznano 20 milionów USD na opracowanie dwóch prototypów. W lutym 1972 powołano MBTTF (Main Battle Tank Task Force) w Fort Knox, grupą kierował Generał Major William R. Desobry. MBTTF miało za zadanie opracować wstępne założenia techniczno-taktyczne, grupa wspierana była również przez oddział zaawansowanych koncepcji TACOM (Tank Automotive Command), zaowocowało to wybraniem 8 głównych projektów koncepcyjnych przygotowanych przez J.B. Gilvydis.

(Projekt LK 10322. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Projekt LK 10379. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

Do konkursu stanęły dwie firmy, Chrysler Defense (będąca oddziałem firmy Chrysler) oraz General Motors. Chrysler miał zająć się zbadaniem koncepcji ewolucyjnego rozwoju nowego czołgu z linii rozwojowej czołgu M60/M60A1 natomiast General Motors zbadać miał możliwość wykorzystania doświadczeń z programu XM803. Początkowo nowa maszyna oznaczona została jako XM815, lecz po rewizji systemu nomenklatury, wstępnie oznaczenie zmieniono na XM1. Badano kilkanaście różnych projektów koncepcyjnych nowego wozu, w tym zastosowanie różnych źródeł napędu, w efekcie pozostały dwa, silnik wysokoprężny AVCR-1360, oraz turbina gazowa AGT-1500. Turbina gazowa uznawana była za bardzo ryzykowany wybór, mimo to, przewodniczący grupy konstrukcyjnej Chryslera, Dr. Philip W. Lett Jr. podjął decyzję o zastosowaniu tego napędu, oraz udowodnieniu iż można go rozwinąć w niezawodne źródło napędu dla czołgu.

(Schemat turbiny gazowej AGT-1500C. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(AGT-1500C. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(AGT-1500C podczas testów statycznych, wśród osób na zdjęciu jest także Dr. Phillip W. Lett Jr. stojący na skraju po prawej. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Schemat silnika AVCR-1360. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Silnik AVCR-1360. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

Turbina gazowa ma kilka przewag nad silnikiem wysokoprężnym, przede wszystkim z czysto konstrukcyjnego punktu widzenia jest silnikiem prostszym, ma mniej części ruchomych, jest silnikiem znacznie cichszym, tak cichym że na większych odległościach znacznie bardziej prawdopodobne jest usłyszenie klekotu gąsienic niż pracy samego silnika. Spaliny są niewidoczne, turbina gazowa oferuje też znacznie wyższą moc całkowitą, około 2000KM nad 1800KM silnika konkurencyjnego (choć moc ograniczona została w obu wypadkach do 1500KM). Turbina gazowa jest też lżejsza, co pozwala zaoszczędzoną masę przeznaczyć np. na lepsze opancerzenie pojazdu. Natomiast są też i wady tego rozwiązania, mimo iż turbina gazowa sama w sobie jest prostsza, jej elementy wykonane są z drogich materiałów które ulegają szybszemu zużyciu, również temperatura spalin i samego silnika podczas pracy jest wysoka (około 1500F czyli około 815C), spalanie, szczególnie na biegu jałowym jest wyższe niż w wypadku silnika wysokoprężnego.

Powstały dwa prototypy, oba uzbrojono w sprawdzoną armatę M68/L52 kalibru 105mm o gwintowanym przewodzie lufy, będącą licencyjną wersją brytyjskiej armaty L7A1/L52, sprzężony z nią karabin maszynowy kalibru 7,62mm (prawdopodobnie był to ówcześnie km M73), kopuła obserwacyjna dowódcy wyposażona została w wkm M85 kalibru 12,7mm, planowano także zainstalować armatę automatyczną Bushmaster. Ostatecznie zrezygnowano z tego uzbrojenia co pozwoliło w magazynie wieżowym umieścić więcej amunicji co ogółem zaowocowało zwiększeniem ilości przewożonej amunicji armatniej do ilości 55 sztuk.

Doświadczenia z wojny Jom Kippur zwróciły uwagę wojskowych na fakt iż klasyczny pancerz stalowy również nie zapewnia już dostatecznej osłony przy zachowaniu optymalnej masy pojazdu, za szczególne zagrożenie uważano przeciwpancerne pociski kierowane z głowicami kumulacyjnymi, początkowe prace nad tzw. „Silacious Core Armor” nie szły dobrze, zwrócono się więc w kierunku opracowanego w Wielkiej Brytanii, w miejscowości Chobham, nowego pancerza któremu nadano kryptonim Burlington (w mediach popularnie nazywany był Chobham, od nazwy miejscowości w jakiej go opracowano).

Burlington to wielowarstwowy pancerz laminowany który oprócz warstw stali o różnej twardości, zawiera również warstwy materiałów niemetalowych oraz ceramiki. Pancerz taki, można jednak produkować tylko w formie płaskich arkuszy, stąd też należało przeprojektować wieże tak by można było zabudować w niej komory na nowy pancerz. Warto także wspomnieć iż XM1 był pierwszym czołgiem na świecie który wyszedł poza stadium prototypu i był w ten pancerz wyposażony.

Po serii testów wybrano prototyp Chryslera do dalszych prac badawczo rozwojowych. W grudniu 1974 rząd do testów dopuszczono także zmodyfikowany wedle amerykańskich wymagań prototyp niemieckiego czołgu Leopard 2 który oznaczono jako Leopard 2AV (Austere Version), pojazd uproszczono i wyposażono w amerykańskie komponenty, pojazd testowano na poligonie w Aberdeen do grudnia 1976, rok wcześniej korporacja FMC została upoważniona do produkcji zamerykanizowanej wersji Leoparda 2 jeżeli ten zostanie wybrany jako nowy czołg dla US.Army. Co ciekawsze, obliczono iż Leopard 2AV kosztować będzie 1 milion USD (wedle kursu z roku 1975) zaś XM1 Chryslera jedynie 750 tysięcy USD. Leopard 2AV uzbrojony został w czasie testów tak w armatę M68/L52 kalibru 105mm o gwintowanym przewodzie lufy jak i nową niemiecką armatę RH-M-120/L44 kalibru 120mm o gładkim przewodzie lufy.

(Prototypy XM1, General Motors, Chryslera i dotychczas używany M60A1. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

Po serii testów w których skonfrontowano XM1 i Leopard 2AV, uznano iż pojazdy dysponują porównywalną siłą ognia, ze wskazaniem na lekką przewagę konstrukcji niemieckiej po montażu armaty kalibru 120mm, pojazdy dysponują także porównywalną mobilnością, tym nie mniej XM1 charakteryzuje się lepszą ochroną balistyczną na którą składa się nie tylko pancerz jako taki (jakość obydwu osłon można uznać za taką samą), ale także jego integralność, wielkość tzw. osłabionych stref (np. maska jarzma armaty która w XM1 jest znacznie mniejsza), oraz zabezpieczenie załogi przed skutkami pożaru i ewentualnych eksplozji amunicji (w Leopardzie 2 jedynie 15 sztuk amunicji składowanych jest w umieszczonym po lewej stronie w niszy wieży magazynie amunicji, odseparowanym od załogi przesuwanymi drzwiami pancernymi oraz wyposażonym w słabe ogniwo, reszta znajduje się po lewej stronie kadłuba obok kierowcy, w XM1 tak magazyny znajdujące się w niszy wieży oraz magazyn z prawej strony kadłuba za wieżą mają takie zabezpieczenia).

(XM1 Chryslera, General Motors oraz Leopard 2AV Krauss-Maffei Wegmann. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2, zbiory autora.)

7 maja 1979 XM1 został zaaprobowany przez sekretarza obrony do wstępnej produkcji w liczbie 110 sztuk, 28 lutego 1979 pierwsze dwa egzemplarze wzięły udział w ceremonii na której wóz oficjalnie standaryzowano jako M1 Abrams, uhonorowano w ten sposób Generała Creightona W. Abramsa Jr. który w czasie IIWŚ służył jako dowódca 37 Batalionu Pancernego w 4 Dywizji Pancernej, a od czerwca 1972 do października tego roku pełnił rolę szefa sztabu Armii Stanów Zjednoczonych. W ceremonii brała udział wdowa po generale pani Julia Bertha Abrams która ochrzciła nazwiskiem męża nowy czołg podstawowy US.Army.

(M1 wczesny wariant FSED. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(M1 późny wariant FSED. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

19 lutego 1982 roku Chrysler sprzedał oddział Chrysler Defense korporacji General Dynamics która przemianowała go na General Dynamics Land Systems, personel pozostał ten sam, Dr. Philip W. Lett Jr. został vice przewodniczącym oddziału badań i inżynierii.

(Zmiany w obrębie wczesnego i późnego wozu w konfiguracji przedprodukcyjnej. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Zmiany w konfiguracji systemu kierowania ogniem między wczesną a późną wersją przedprodukcyjną. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(M1 serii przedprodukcyjnej, w środku na fotografii stoją Dr. Phillip W. Lett Jr. i Eugene Trapp, twórcy M1. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

Nowa era w siłach pancernych Armii Stanów Zjednoczonych

Main Battle Tank Block I

M1

M1 charakteryzuje się klasycznym układem konstrukcyjnym. Z przodu kadłuba w jego osi znajduje się stanowisko kierowcy, po obu jego stronach za pancernymi ścianami znajdują się przednie zbiorniki paliwa, układ taki powoduje iż zamknięte w komorach pomiędzy zewnętrznymi i wewnętrznymi ścianami z płyt z walcowanej stali pancernej, pełnią rolę dodatkowej ochrony. W centrum kadłuba znajduje się wieża w której swoje stanowiska mają dowódca, działonowy i ładowniczy, z tyłu kadłuba, oddzielony pancerną płytą z pancernej stali walcowanej znajduje się komora silnika.

(M1 podczas jazdy na poligonie. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(M1 w czasie montażu w zakładach General Dynamice Land Systems. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

System kierowania ogniem składa się na komputer balistyczny, główny celownik działonowego (GPS – Gunner Primary Sight), celownik pomocniczy działonowego (GAS – Gunner Auxiliary Sight), wizjer działonowego (GUS – Gunner Unity Sight), rozszerzenie głównego celownika dla dowódcy (GPSE – Gunner Primary Sight Extension). Celownik główny wyposażony jest w termowizor (TIS – Thermal Imagination Sight) oraz dalmierz laserowy, posiada także kanał obserwacji dziennej, oba kanały obserwacji, tak dzienny jak i termowizyjny posiadają standardowe 3x przybliżenie oraz 10x przybliżenie obrazu, działonowy może też skorzystać z celownika pomocniczego który ukryty jest w jarzmie armaty pod sprzężonym z nią karabinem maszynowym, celownik ten ma 8x przybliżenie oraz dwie siatki celownicze, jedną dla amunicji APDS i APFSDS, drugą dla amunicji HEAT, HE itp.

(Stanowisko dowódcy w M1, objaśnienie: Gunner’s Primary Sight Extension – rozszerzenie głównego celownika działonowego dla dowódcy, Cant Sensor – czujnik nachylenia pojazdu względem podłoża, CWS azimuth driver motor and gear lever – silnik obracający kopułkę dowódcy, posiada także małą skrzynię „biegów” regulującą szybkość obracania, Commander Weapon Stadion Sight – celownik dla wielkokalibrowego karabinu maszynowego dowódcy zamocowanego na jego kopule obserwacyjnej, Unity Vision Blocks – wizjery, .50 cal. Machine gun eleveation disc and trigger – spust i korba elewacji karabinu maszynowego. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Pierwszy seryjny M1 Abrams, nazwany Thunderbolt, taką samą nazwę nosił czołg generała Creightona Abramsa na którym generał służył w randze pułkownika w czasie II Wojny Światowej w Europie. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Ten sam M1, warto zwrócić uwagę na grubość ciężkiego fartucha balistycznego burty kadłuba. Fot. zbiory autora)

 

Wieża jest w pełni stabilizowana w poziomie, uzbrojenie główne w pionie, napędy wieży i uzbrojenia głównego zapewniają układy elektrohydrauliczne. Działonowy może obsługiwać wieże i uzbrojenie główne w trzech trybach, zwykłym w którym wieża i uzbrojenie są w pełni stabilizowane, awaryjnym w którym jedynie celownik główny jest stabilizowany oraz ręcznym w którym wieże należy obracać za pomocą korby, elewacja uzbrojenia regulowana jest w analogiczny sposób, również celownik główny nie jest wtedy stabilizowany.

(Wymiana całego Powerpack’a za pomocą wozu zabezpieczenia technicznego M88A1. Fot. Zbiory autora)

(M1 z LRIP – Low Rate Initial Production, czyli pierwszej serii produkcyjnej, warto zwrócić uwagę na stary wzór kamuflażu MERDC. Fot. Zbiory autora)

 

Wóz napędzany jest turbiną gazową AGT-1500C sprzężoną z przekładnią X-1100-3B, posiada automatyczną skrzynię biegów z 4 przełożeniami do przodu oraz 2 do tyłu. Kierowca steruje pojazdem za pomocą kierownicy podobnej do tej stosowanej w motocyklach, w kierownicy znajdują się takie istotne elementy jak dźwignia skrzyni biegów, w uchwytach gaz itp. Po prawej stronie siedzenia kierowcy znajduje się główny pulpit sterowniczy, po lewej zegary obrotomierza, szybkościomierza itp. Kierowca dysponuje pedałem hamulca oraz pedałem hamulca bezpieczeństwa (coś w rodzaju hamulca ręcznego w samochodzie). Kierowca może też użyć w razie potrzeby tzw. SHAFTS, urządzenie to czasowo zwiększa moc silnika co przekłada się na zwiększenie mobilności bez zagrożenia uszkodzeniem przeniesienia napędu.

(Armata M68A1/L52 kalibru 105mm. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

Uzbrojenie pojazdu stanowią, armata M68A1/L52 kalibru 105mm o gwintowanym przewodzie lufy, ładowana ręcznie, do której przewozi się 55 sztuk amunicji. Amunicja składowana jest w trzech magazynach, dwa główne znajdują się w tylnej niszy wieży, odseparowane są od załogi przesuwanymi pancernymi drzwiami ze stopu tytanu i stali, wyposażone są również w trzy słabe ogniwa, magazyny dzielone są na tzw. „ready ammo rack”, znajdujący się po lewej stronie wieży zaraz za stanowiskiem ładowniczego, przechowywane są w nim 22 naboje, pancerne drzwi magazynu przesuwane są elektrohydraulicznie po tym jak ładowniczy wciśnie lewym kolanem przycisk znajdujący się pod drzwiami, za stanowiskiem dowódcy znajduje się tzw. „semi-ready ammo rack” którego pancerne drzwi przesuwane są ręcznie, należy je również przedtem odryglować dźwignią. W kadłubie za wieżą po prawej stronie znajduje się kadłubowy magazyn na 8 naboi, odseparowany jest od przedziału załogowego pancernymi drzwiami z tego samego stopu co drzwi magazynów wieżowych, wyposażony jest również w słabe ogniwo. Dodatkowo w pancernym pojemniku z lewej strony zamka armaty na podłodze, można umieścić 3 sztuki amunicji.

 

Stosowana amunicja to: M735 APFSDS, M735A1 APFSDS, M774 APFSDS, M833 APFSDS, M900 APFSDS, M900A1 APFSDS, M456 HEAT, M456A1 HEAT, M393 HEP, M393A1 HEP, M393A2 HEP, M393A3 HEP, także amunicja ćwiczebna oraz dymna.

* APFSDS – przeciwpancerny, podkalibrowy, stabilizowany brzechwowo z odrzucanym sabotem. HEAT – przeciwpancerny kumulacyjny. HEP – wybuchowy plastyczny.

 

Z armatą sprzężony jest km M240 kalibru 7,62mm, drugi M240 zamontowany jest na obrotnicy przy włazie ładowniczego, do obu łącznie przechowuje się 11,400 sztuk amunicji kalibru 7,62x51mm, dowódca ma zamontowany przy swojej kopule CWS (Commander Weapon Station) wkm M2HB kalibru 12,7mm który może obsługiwać z wnętrza pojazdu przy zamkniętym włazie, w wozie przechowuje się 1000 sztuk amunicji kalibru 12,7x99mm.

Pojazd wyposażono w automatyczny system przeciwpożarowy z gaśnicami halonowymi.

Grubość pancerza jest utajniona, natomiast istnieją pewne szacunki tego jak wygląda grubość poszczególnych powierzchni pancerza:

- Wieża przód: 740mm;

- Wieża burty: 380-400mm;

- Wieża strop przód: 70-80mm;

- Wieża strop centrum, nisza: 40mm;

- Wieża tył: 40mm lub więcej;

- Maska jarzma armaty: 350-400mm;

- Kadłub przód dół: 600-650mm;

- Kadłub przód góra, tzw. Glacis: 52mm (nad stanowiskiem kierowcy), 100mm (nad zbiornikami paliwa, grubość może być większa);

- Kadłub burty 2/3 górnej wysokości: 80mm;

- Kadłub burty 1/3 dolnej wysokości: 50mm;

- Kadłub dno: 40mm,

- Kadłub tył, strop tył: 40mm lub więcej.

Dodatkowo burty kadłuba chronione są fartuchami bocznymi, w ½ przedniej długości, ciężkimi, grubości 70mm o strukturze warstwowej, ½ tylnej długości chroniona jest lekkimi fartuchami, kilku mm grubości.

Pancerz wielowarstwowy Burlington znajduje się w komorach z przodu oraz na burtach wieży oraz w komorze z przodu kadłuba. Wedle powszechnie dostępnych wyliczeń, odporność pancerza szacuje się na :

- Wieża przód : ~400-450mm RHAe vs. KE, ~700-800mm RHAe vs. CE,

- Wieża burty (przedni półsfera, pod kątem 30-35 stopni od osi wzdłużnej wieży) : ~500-550mm RHAe vs. KE, ~930-950mm RHAe vs. CE;

- Kadłub, przód dół : ~400-450mm RHAe vs. KE, ~500-700mm vs. CE,

- Kadłub, przód góra (Glacis) : ~560-590mm RHAe vs. KE, ~510-800mm RHAe vs. CE.

*RHAe – ekwiwalent walcowanej płyty ze stali pancernej, KE – Kinetic Energy, amunicja kinetyczna, np. APDS lub APFSDS, CE – Chemical Energy, amunicja działająca na zasadzie wykorzystania energii reakcji chemicznej, np. HEAT, względnie HESH/HEP.

W latach 1980-1985 wyprodukowano łącznie 2374 sztuki M1.

- Masa pojazdu : ~54,500kg;

- Długość : 9,77m;

- Szerokość : 3,65m;

- Wysokość : 2,38m;

- Prześwit : 0,48m;

- Moc : 1103kW (1500KM) przy 3000 obr/min;

- Moc jedn. : 24,5 KM/t;

- Ilość przewożonego paliwa : 1,900 l;

- Nacisk jedn. : 1,0828 kg/cm2;

- Prędkość maksymalna : Na drodze 72,42 km/h, w terenie 48,3 km/h;

- Pokonywanie przeszkód terenowych : Brody bez przygotowania – 1,22m, z przygotowaniem 1,98m, rowy – 2,74m, ściany pionowe – 1,24m, stoki o nachyleniu do 60%;

- Zasięg : 498 km.

 

M1IP

M1IP (Improved Performance) to pierwsza modernizacja nowego czołgu, nie była zakrojona na szeroką skalę, dodano kosz transportowy z tyłu wieży, wzmocniono zawieszenie, dokonano zmian w obrębie przeniesienia napędu, aby ułatwić pracę przy kołach napędowych zmieniono dotychczasowy ostatni segment fartucha bocznego z pełnego na nowy z charakterystycznym wycięciem. Wzmocniono również przednie opancerzenie wieży poprzez jego pogrubienie o 220mm (około 9 cali), możliwe iż dokonano zmian w zastosowanych materiałach oraz ich obróbce. Zmieniono również jarzmo armaty na nowe tzw. uniwersalne, tak aby w przyszłości można było przezbroić wóz w uzbrojenie główne o większym kalibrze.

(Różnice między M1 a M1IP. Rys. zbiory autora)

- Wieża przód: 900-960mm;

- Wieża burty: 380-400mm;

- Wieża strop przód: 70-80mm;

- Wieża strop centrum, nisza: 40mm;

- Wieża tył: 40mm lub więcej;

- Maska jarzma armaty: 350-400mm;

- Kadłub przód dół: 600-650mm;

- Kadłub przód góra, tzw. Glacis: 52mm (nad stanowiskiem kierowcy), 100mm (nad zbiornikami paliwa, grubość może być większa);

- Kadłub burty 2/3 górnej wysokości: 80mm;

- Kadłub burty 1/3 dolnej wysokości: 50mm;

- Kadłub dno: 40mm,

- Kadłub tył, strop tył: 40mm lub więcej.

Estymacja osłony balistycznej :

- Wieża przód : ~450-550mm RHAe vs. KE, ~800-990mm RHAe vs. CE,

- Wieża burty (przedni półsfera, pod kątem 30-35 stopni od osi wzdłużnej wieży) : ~500-550mm RHAe vs. KE, ~930-950mm RHAe vs. CE;

- Kadłub, przód dół : ~430-470mm RHAe vs. KE, ~570-790mm vs. CE,

- Kadłub, przód góra (Glacis) : ~560-590mm RHAe vs. KE, ~510-800mm RHAe vs. CE.

W latach 1984-1986 wyprodukowano 894 sztuki M1IP.

- Masa pojazdu : ~55,500kg;

- Długość : 9,77m;

- Szerokość : 3,65m;

- Wysokość : 2,38m;

- Prześwit : 0,48m;

- Moc : 1103kW (1500KM) przy 3000 obr/min;

- Moc jedn. : 24,5 KM/t;

- Ilość przewożonego paliwa : 1,900 l;

- Nacisk jedn. : 1,0828 kg/cm2;

- Prędkość maksymalna : Na drodze 67,6 km/h, w terenie 48,3 km/h;

- Pokonywanie przeszkód terenowych : Brody bez przygotowania – 1,22m, z przygotowaniem 1,98m, rowy – 2,74m, ściany pionowe – 1,24m, stoki o nachyleniu do 60%;

- Zasięg : 465 km.

 

Main Battle Tank Block II

M1A1

M1A1 to rozwinięcie modernizacji zapoczątkowanej wraz z M1IP, najważniejszą zmianą było przezbrojenie pojazdu z armaty M68A1/L52 kalibru 105mm o gwintowanym przewodzie lufy na nową armatę M256/L44 kalibru 120mm o gładkim przewodzie lufy. M256/L44 to amerykańska wersja niemieckiej armaty RH-M-120/L44, dokonano jednak pewnych zmian, przede wszystkim zwiększono żywotność lufy do 1500 wystrzałów i zamka do około 4500  wystrzałów w stosunku do pierwszych serii produkcyjnych RH-M-120/L44 (dane są różne, od około 300 do 500 wystrzałów), zmieniono konstrukcję oporopowrotników z hydraulicznych na sprężynowe, zmianom uległy również takie elementy jak osłona termoizolacyjna lufy, przedmuchiwacz, w stosunku do pierwszych serii produkcyjnych niemieckiego pierwowzoru dodano również przy wylocie lufy MRS (Muzzle Reference Sensor) czyli czujnik ugięcia lufy względem głównego celownika, który wspomaga system kierowania ogniem.

(M1A1. Fot. Zbiory autora)

 

Zmiana uzbrojenia głównego spowodowała również zmiany w obrębie magazynów amunicji, teraz w pojeździe mieści się 40 sztuk amunicji do armaty, 34 sztuki znajdują się w tylnej niszy wieży (17 w magazynie za stanowiskiem ładowniczego, 17 za stanowiskiem dowódcy) oraz 6 w magazynie z prawej strony kadłuba za wieżą.

(Wnętrze wieży M1A1, dowódca obserwuje teren poprzez rozszerzenie głównego celownika strzelca. Fot. S.J. Zaloga M1 Abrams Main Battle Tank 1982-1992)

 

Armata może strzelać następującą amunicją: M829 APFSDS, M829A1 APFSDS, M829A2 APFSDS, M829A3 APFSDS, M830 HEAT-MP, M830A1 MPAT, M908 HE-OR, M1028 Canister (kartacz), KEW APFSDS, KEW-A1 APFSDS, KEW-A2 APFSDS, jak również analogiczną amunicją w standardzie NATO, opracowywane są również nowe typy amunicji jak : AKE – Advanced Kinetic Energy, możliwy następca serii M829 lub kolejny typ w ramach tej serii (wedle niektórych doniesień wstępnie oznaczony jako M829E4), AMP – Advanced Multi Purpose, nowy pocisk wielozadaniowy, następca serii M830/M830A1, oraz XM1111 MRM-CE – Medium Range Munition – Chemical Energy, przeciwpancerny pocisk kierowany nowej generacji wystrzeliwany z armaty, zasięg maksymalny około 12000m, możliwość ataku celu od góry po stromej trajektorii balistycznej, kilka różnych metod naprowadzania, powstała również wersja MRM-KE gdzie głowicę kumulacyjną zastąpiono penetratorem ze zubożonego uranu, jednakże uznano iż głowica kumulacyjna jest bardziej uniwersalna jako że nadaje się do zwalczania różnorodnych celów, niekoniecznie opancerzonych, stąd też otrzymała ona priorytet nad wersję MRM-KE.

* HEAT-MP – przeciwpancerny kumulacyjny – wielozadaniowy. MPAT – wielozadaniowy przeciwpancerny. HE-OR – wybuchowy-przeciwstrukturalny.

Zmianom uległy również zasobniki znajdujące się na burtach wieży, powiększono je, dodano nadciśnieniowy system ochrony wnętrza przed skutkami rażenia bronią ABC.

Modernizacji uległa także kopuła obserwacyjna dowódcy a konkretnie spust mechaniczny wkm M2HB został zastąpiony bardziej niezawodnym elektrycznym. Również dźwignie którymi kontroluje się obrót kopuły oraz elewację ujemną i dodatnią wkm zostały zastąpione nowymi bardziej ergonomicznymi i niezawodnymi. Przeprojektowano również pokrywę silnika, dodając dodatkowe małe włazy serwisowe.

Ochrona pancerna w porównaniu do M1IP pozostała bez większych zmian, możliwe iż zastosowano materiały lepszej jakości oraz zmieniono nieco wewnętrzną strukturę pancerza.

W latach 1985-1988 wyprodukowano łącznie 3280 sztuk M1A1.

- Masa pojazdu : ~57,100kg;

- Długość : 9,83m;

- Szerokość : 3,65m;

- Wysokość : 2,44m;

- Prześwit : 0,48m;

- Moc : 1103kW (1500KM) przy 3000 obr/min;

- Moc jedn. : 24,5 KM/t;

- Ilość przewożonego paliwa : 1,900 l;

- Nacisk jedn. : 1,0828 kg/cm2;

- Prędkość maksymalna : Na drodze 67,6 km/h, w terenie 48,3 km/h;

- Pokonywanie przeszkód terenowych : Brody bez przygotowania – 1,22m, z przygotowaniem 1,98m, rowy – 2,74m, ściany pionowe – 1,24m, stoki o nachyleniu do 60%;

- Zasięg : 465 km.

 

M1A1HA

M1A1HA (Heavy Armor) to kolejna modernizacja, jej powodów należy doszukiwać się w rozwoju amunicji przeciwpancernej w ZSRR w drugiej połowie lat 80, tak jeżeli chodzi o amunicję kinetyczną jak i kumulacyjną do armat czołgowych jak i rozwoju głowic kumulacyjnych przeciwpancernych pocisków kierowanych jak i ręcznych granatników przeciwpancernych. Podjęto decyzję o rozpoczęciu prac nad nowym wielowarstwowym pancerzem laminowanym mającym zastąpić pancerz Burlington, poza zastąpieniem kilku dotychczas stosowanych materiałów nowymi o lepszej jakości i właściwościach, postanowiono zastosować płyty ze stopu zubożonego uranu zamknięte pomiędzy płytami ze stali pancernej. Z zewnątrz M1A1HA niczym nie różni się od M1A1, jedynym sposobem aby odróżnić te dwa warianty to numery seryjne na prawej burcie wieży w miejscu łączenia z przednim pancerzem, normalne M1A1 mają czterocyfrowy numer seryjny, natomiast wozy z nowym pancerzem obok numeru seryjnego mają dodaną dużą literę U.

(M1A1 wnętrze, dobrze widoczne przyrządy optyczne dowódcy, po lewej wizjer połączony z celownikiem głównym, dalej po prawej w głębi celownik wielkokalibrowego karabinu maszynowego M2HB dowódcy. Fot. Zbiory autora)

Nowy pancerz zapewnia następujący przyrost osłony:

- Wieża przód : ~680-740mm RHAe vs. KE, ~1050-1230mm RHAe vs. CE,

- Wieża burty (przedni półsfera, pod kątem 30-35 stopni od osi wzdłużnej wieży) : ~500-550mm RHAe vs. KE, ~930-950mm RHAe vs. CE;

- Kadłub, przód dół : ~580-650mm RHAe vs. KE, ~800-900mm vs. CE,

- Kadłub, przód góra (Glacis) : ~560-590mm RHAe vs. KE, ~510-800mm RHAe vs. CE.

Nowy pancerz nie posiada żadnego kryptonimu, lub takowy nie został ujawniony, określany jest jako Special Armor, lub DUA – Depleted Uranium Armor I generacji.

W latach 1988-1991 łącznie wyprodukowano 2289 sztuk M1A1HA.

Masa pojazdu : ~60,000-61,100kg;

 

M1A1HC

M1A1HC (Heavy Common) to kolejna modyfikacja, głównym założeniem było ujednolicenie floty czołgowej US.Army oraz USMC, korpus chciał zakupić już wcześniej wersję M1A1 lecz z powodu kłopotów budżetowych zakup odłożono do lat 1990-1991. M1A1HC wprowadza kilka znaczących modyfikacji, przede wszystkim opracowano zestaw do głębokiego brodzenia DWFK – Deep Water Fording Kit, przeprojektowano również wieżowe magazyny amunicyjne co skutkowało zwiększeniem ilości przewożonej amunicji. Łącznie w magazynach wieżowych przewozi się teraz 36 sztuk amunicji (18 sztuk w magazynie za stanowiskiem ładowniczego, 18 za stanowiskiem dowódcy) co z amunicją w magazynie kadłubowym daje 42 sztuki.

(M1A1 należący do USMC zjeżdża na plażę z pokładu poduszkowca transportowego LCAC. Fot. Zbiory autora)

(M1A1 USMC na pokładzie okrętu desantowego, na burcie pojazdu widać fragmenty rur powietrznych zamontowanych nad wlotem powietrza silnika, rury są elementem zestawu do głębokiego brodzenia DWFK – Deep Water Fording Kit. Fot. Zbiory autora)

Zainstalowano elektroniczny regulator pracy silnika DECU.

Zastosowano również nowe gąsienice T-158 z wymiennymi nakładkami gumowymi o resursie 3,379 km, każda waży od około 1 do 2 ton. W latach 2003-2008 Korpus Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych zaczął wyposażać swoje wozy w telefon do komunikacji między załogą czołgu a towarzyszącą piechotą, tzw. TIP – Tank Infantry Phone.

(M1A1HC z zamontowanym zestawem DFWK podczas desantu. Fot. S.J. Zaloga M1 Abrams Main Battle Tank 1982-1992)

M1A1HC jako pierwsze widywane były z zamontowanym, aktywnym systemem obrony AN/VLQ-6 MCD (Missile Countermeasure Device) który działa na zasadzie zakłócania specjalnym reflektorem podczerwieni systemów naprowadzających przeciwpancerne pociski kierowane naprowadzane metodą SACLOS (Semi-Automatic Command to Line Of Sight) które nie posiadają kodowanego sygnału sterującego. AN/VLQ-6 określany jest jako aktywny system obrony typu soft-kill, tzn. takim który nie używa żadnego rodzaju przeciwpocisków w celu zniszczenia lub innego rodzaju neutralizacji atakujących pocisków.

(M1A1 podczas patrolu w Iraku. Fot. Zbiory autora)

Wzmocniono również opancerzenie, zastosowano pancerz DUA II generacji, ochrona pancerna wzrosła wedle estymacji do :

- Wieża przód : ~880-900mm RHAe vs. KE, ~1230-1300mm RHAe vs. CE,

- Wieża burty (przedni półsfera, pod kątem 30-35 stopni od osi wzdłużnej wieży) : ~500-550mm RHAe vs. KE, ~930-950mm RHAe vs. CE;

- Kadłub, przód dół : ~580-650mm RHAe vs. KE, ~800-970mm vs. CE,

- Kadłub, przód góra (Glacis) : ~560-590mm RHAe vs. KE, ~510-1050mm RHAe vs. CE.

Nie jest znana ilość wyprodukowanych od roku 1990 do 1993 egzemplarzy tego wariantu, jednakże wszystkie stare M1A1 miały zostać doprowadzone do tego standardu lub wymieniono w nich jedynie opancerzenie na znane z tego wariantu, tak zmodernizowane wozy określane są jako M1A1HA+.

Masa pojazdu : ~62,000-62,500kg;

 

M1A1D

M1A1D (Digital) to krótka seria produkcyjna nowego wariantu bazującego na M1A1HC, wóz został wyposażony w system zarządzania polem walki IVIS – Inter Vehicular Information System, oraz nowe HNB – Hull Network Box oraz TNB – Turret Network Box. Innych zmian nie wprowadzono.

Wyprodukowano około 116 wozów, czyli w liczbie wystarczającej dla dwóch batalionów pancernych.

Masa pojazdu : ~62,000-62,500kg;

 

M1A1AIM v.1

M1A1AIM v.1 (Abrams Integrated Management version 1) to modernizacja mająca na celu remonty generalne wszystkich wozów oraz doprowadzenie ich do jednego standardu w kwestii wyposażenia, oraz wyzerowania ich przebiegów poprzez wymianę wszystkich elementów. Większych zmian nie wprowadzono, tak też ochrona balistyczna jest w standardzie takim, w jakim był wóz przed modernizacją. W niektórych wozach montowano system zarządzania polem Walki FBCB2-BFT (Force XXI Battle Command Brigade and Below – BlueForceTracker).

Masa pojazdu : Zależna od tego w jakim standardzie wóz był przed modernizacją;

M1A1AIM v.2/M1A1SA

M1A1AIM v.2/M1A1SA (SituationalAwareness) to dalsze rozwinięcie programu AIM v.1, skoncentrowane jednak na całkowitej modernizacji pojazdów. Przede wszystkim wymiana SKO – Systemu Kierowania Ogniem na nowy, w wymiana kamery termowizyjnej TIS – Thermal Imagination System na nową FLIR – Forward Looking Infra Red II generacji, GPS – Gunner Primary Sight czyli główny celownik działonowego nowego typu z dwoma ruchomymi zwierciadłami zamiast jednego, co eliminuje ruchomą siatkę celowniczą w czasie gdy komputer balistyczny dodaje automatycznie dynamiczne wyprzedzenie podczas śledzenia ruchomego celu, dodano też możliwość 50x przybliżenia oprócz standardowych 3x oraz 10x. CWS dowódcy został wyposażony w celownik termowizyjny RTS (Remote Thermal Sight), również stary celownik optyczny o 3x przybliżeniu zastąpiono kamerą TV o wysokiej rozdzielczości.

(M1A1, z boku „budy” głównego celownika widać zamontowaną antenę systemu FBCB2-BFT. Fot. Zbiory autora)

Standardowym wyposażeniem stał się też system FBCB2-BFT, telefon TIP, DTV – Driver Thermal Visor, dodatkowe gniazdo do zewnętrznego zasilania, PDB – Power Distribution Box czyli nową skrzynkę dystrybucji energii dla nowych podzespołów tak instalowanych jako wyposażenie standardowe jak i instalowanych w polu dodatków.

Obecnie produkowany jest kolejny nowy element, w postaci stabilizacji dla kopuły obserwacyjnej dowódcy oraz jej uzbrojenia, po jego montażu oznaczenie CWS – Commander Weapon Station, zmienione zostanie na SCWS – Stabilized Commander Weapon Station.

Dodano system FTL – Far Target Locator, dzięki któremu przy wykorzystaniu dalmierza laserowego czołgu można dokładnie określić współrzędne celu a następnie za pomocą systemu FBCB2 przesłać te dane dowództwu, lotnictwu lub artylerii.

Ponownie zmodernizowano opancerzenie poprzez montaż pancerza DUA III generacji, jednym z nowych materiałów jakie zastosowano, mają być dodatkowe warstwy wykonane z grafitu, umieszczone są w kół płyt ze stopu zubożonego uranu, następnie wszystko to zamykane jest w powłokach zestali, przynajmniej wedle dostępnych nam informacji może to tak wyglądać. Wedle estymacji ochrona pancerna wzrosła następująco :

- Wieża przód : ~900-930mm RHAe vs. KE, ~1300-1340mm RHAe vs. CE,

- Wieża burty (przedni półsfera, pod kątem 30-35 stopni od osi wzdłużnej wieży) : ~600-650mm RHAe vs. KE, ~930-950mm RHAe vs. CE;

- Kadłub, przód dół : ~580-650mm RHAe vs. KE, ~800-900mm vs. CE,

- Kadłub, przód góra (Glacis) : ~560-590mm RHAe vs. KE, ~510-800mm RHAe vs. CE.

Do tego standardu modernizowane są wszystkie starsze warianty M1A1 w służbie US.Army oraz Army National Guard.

Masa pojazdu : ~63,000-63,100kg;

 

M1A1FEP

M1A1FEP (Firepower Enhancement Package) to modernizacjawozów USMC, analogiczna do M1A1AIM v.2/M1A1SA. Różnice ograniczają się jedynie do innego wyposażenia komunikacyjnego.

Masa pojazdu : ~63,000-63,100kg;

 

M1A2

M1A2 to wedle pierwotnych planów docelowa forma Main Battle Tank Block II, zauważyć można zewnętrzne zmiany konstrukcyjne, dodano niezależny panoramiczny termowizyjny przyrząd obserwacyjny dowódcy CITV – Commander Independent Thermal Viewer. Kopuła obserwacyjna dowódcy również uległa zmianie, powiększono ją, dodano większą ilość wizjerów które również powiększono by zapewnić lepszą obserwację z wnętrza pojazdu. Sama kopuła jest zamontowana na sztywno, wkm nie może być już obsługiwany z wnętrza pojazdu, umieszczony jest na prostej obrotnicy. Wóz wyposażony został w nowe SKO, system IVIS, FTL, nowe TNB i HNB.

(M1A2, wnętrze, wyraźnie widoczne wyświetlacze CITV i IVIS. Fot. S.J. Zaloga M1 Abrams Main Battle Tank 1982-1992)

(Dwa M1A2 na patrolu, uwagę zwraca osłona balistyczna zamontowana przy mocowaniu karabinu maszynowego ładowniczego. Fot. Zbiory autora)

(Różnice między M1A1 a M1A2. Rys. zbiory autora)

M1A2 ma osłonę balistyczną na takim samym poziomie co M1A1HC

(M1A2 podczas testów w terenie. Fot. S.J. Zaloga M1 Abrams Main Battle Tank 1982-1992)

Pierwotnie zbudowano dla US.Army w latach 1992-1993 około 77 nowych M1A2, w latach 1998-2001 do tego standardu całkowicie przebudowano jeszcze 600 starych M1 i M1IP.

- Masa pojazdu : ~62,000-62,500kg;

- Długość : 9,83m;

- Szerokość : 3,65m;

- Wysokość : 2,44m;

- Prześwit : 0,48m;

- Moc : 1103kW (1500KM) przy 3000 obr/min;

- Moc jedn. : 24,5 KM/t;

- Ilość przewożonego paliwa : 1,900 l;

- Nacisk jedn. : 1,0828 kg/cm2;

- Prędkość maksymalna : Na drodze 67,6 km/h, w terenie 48,3 km/h;

- Pokonywanie przeszkód terenowych : Brody bez przygotowania – 1,22m, z przygotowaniem 1,98m, rowy – 2,74m, ściany pionowe – 1,24m, stoki o nachyleniu do 60%;

- Zasięg : 465 km.

 

M1A2SEP v.1

M1A2SEP v.1 (System Enhancement Package version 1) jest modernizacją czołgów M1A2 poprzez wymianę elektroniki na nową, tj. wymianę systemu IVIS na FBCB2-EPLRS, TIS na FLIR II gen, dodanie systemu kontroli temperatury wewnątrz pojazdu oraz klimatyzacji TMS-VCSU - Temperature Management System - Vapor Compression System Unit których elementy znajdują się wewnątrz wieży oraz na zewnątrz z tyłu po jej lewej stronie. Wiele elementów które są standardowym wyposażeniem wozów w standardzie M1A1AIM v.2/M1A1SA jest również standardowym wyposażeniem M1A2SEP v.1.

(Wnętrze wieży jeszcze przed montażem wyposażenia. Fot. National Geographic)

(Wieża w zakładach LATP/JSMC podczas remontu i modernizacji. Porównując linię spawów widoczne na tym zdjęciu, oraz zdjęcie wnętrza, można ocenić jaką grubość ma komora na „specjalny pancerz” oraz gdzie pancerz kończy się realnie, czyli jaką grubość ma skrajnie wewnętrzne płyta która z płytą zewnętrzną tworzą ową komorę. Fot. National Geographic)

(Wnętrze wieży, widać nowe wyświetlacze systemu FBCB2-EPLRS, CITV, dodatkowo dowódca ma zamontowany wyświetlacz od zdalnie sterowanego modułu uzbrojenia CROWS-2 który może być uzbrojony w wielkokalibrowy karabin maszynowy M2HB kalibru 12,7mm, granatnik maszynowy Mk.19 Mod.3 kalibru 40mm, lub karabin maszynowy M240 kalibru 7,62mm. Fot. National Geographic)

(M1A2SEP, na stropie wieży widoczny zamocowany zdalnie sterowany moduł uzbrojenia CROWS-2 z wielkokalibrowym karabinem maszynowym M2HB. Fot. National Geographic)

(Stanowisko strzelca w M1A2SEP, widzimy kolejno od lewej, celownik pomocniczy GAS, blok systemu kierowania z celownikiem głównym GPS, tuż nad głową strzelca można zauważyć blok peryskopu strzelca GUS, znajdującego się w bloku mieszącym celownik główny, panel kontrolny strzelca, joystick dowódcy służący do obsługi CITV, systemu FBCB2-EPLRS lub FBCB2-BFT, tuż nad nim wyświetlacz systemu FBCB2. Fot. National Geographic)

(M1A2 na patrolu. Fot. Militaryimages)

 

Dodano nowe akumulatory Hawkera, lub alternatywnie niektóre wozy wyposażone są w UAAPU – Under Armor Auxiliary Power Unit, czyli małą turbinę gazową która pełni rolę dodatkowego źródła energii, jednakże instalacja tak akumulatorów Hawkera jak i UAAPU wymaga usunięcia lewego tylnego zbiornika paliwa w którego miejsce wyżej wymienione elementy są montowane.

Zastosowano pancerz DUA III generacji :

- Wieża przód : ~900-930mm RHAe vs. KE, ~1300-1340mm RHAe vs. CE,

- Wieża burty (przedni półsfera, pod kątem 30-35 stopni od osi wzdłużnej wieży) : ~600-650mm RHAe vs. KE, ~930-950mm RHAe vs. CE;

- Kadłub, przód dół : ~580-650mm RHAe vs. KE, ~800-900mm vs. CE,

- Kadłub, przód góra (Glacis) : ~560-590mm RHAe vs. KE, ~510-800mm RHAe vs. CE.

Do standardu SEP modernizowane są wszystkie M1A2, wszystkie pozostałe w magazynach M1, M1IP oraz 400 najstarszych M1A1. Pierwsze M1A2SEP v.1 zostały skierowane do jednostek w roku 2001.

Masa pojazdu : ~63,000-63,100kg;

 

M1A2SEP v.2

M1A2SEP v.2 (System Enhancement Package version 2) to dalsze rozwinięcie M1A2SEP v.1, modernizacja nie jest zbyt głęboka, polega na wymianie ciekłokrystalicznych wyśtwietlaczy dowódcy, działonowego i kierowcy na nowy typ, inne ewentualne zmiany nie zostały ujawnione.

Obecnie wszystkie wozy doprowadzane do standardu M1A2SEP są w wersji v.2.

(Powyżej M1A2 podczas strzelań, poniżej M1A2 na terenie jednostki wojskowej, na przednim pancerzu wieży oraz na jej burcie zamontowane są panele CIP – Combat Identification Panels, ułatwiające identyfikację. Fot. Zbiory autora)

Masa pojazdu : ~63,000-63,100kg;

 

Wersje specjalistyczne

 

M1 ABV

M1 ABV (Armored Breacher Vehicle), to czołg inżynieryjny oparty o podwozie czołgu M1, podwozie w zasadzie nie uległo większym zmianom, natomiast wieża została zastąpiona nową, mniejszą konstrukcją. W wieży siedzi dowódca pojazdu który obok kierowcy jest drugim i ostatnim członkiem załogi pojazdu. Wóz uzbrojony jest w kopułę obserwacyjną dowódcy CWS z wkm M2HB oraz umieszczone z tyłu wieży dwie wyrzutnie ładunków przedłużonych M58 MICLIC – Mine Clearing Line Charge, wóz można także wyposażyć w trały przeciwminowe, pługi przeciwminowe itp. Na wieży montowane są też kasety pancerz reaktywnego. Co warto zaznaczyć, podwozie wciąż zachowuje cechy czołgu bojowego, zatem poprzez prostą wymianę wieży można przywrócić pojazdowi pierwotne przeznaczenie.

(M1 ABV, z tyłu wieży widoczne wyrzutnie ładunków przedłużonych M58. Fot. Zbiory autora)

 

M1 Grizzly CMV

M1 Grizzly CMV (Combat Mobility Vehicle) to inny projekt czołgu saperskiego, będącego jednak nie zmodyfikowanym czołgiem bojowym a nową konstrukcją opartą na podwoziu czołgu bojowego. Projekt nie wyszedł poza stadium prototypu.

(Prototyp M1 Grizzly CMV, rzuca się w oczy potężna lemiesz pojazdu używana do torowania przejść w przeszkodach terenowych i usuwania min. Fot. Zbiory autora)

 

M104 Wolverine HAB

M104 Wolverine HAB (Heavy Assault Brigde) to czołg mostowy oparty o podwozie czołgu M1, obecnie US.Army posiada około 44 sztuk z zarezerwowaną możliwością wznowienia produkcji opiewającej na 465 sztuk. Analogicznie do M1 ABV, stanowiska dowódcy i operatora mostu oraz same urządzenia służące do przytrzymania i ułożenia mostu znajdują się w specjalnej konstrukcji umiejscowionej w miejscu wieży czołgu bojowego, zatem poprzez wymianę tej konstrukcji na zwyczajną wieżą można przywrócić maszynę do pierwotnego przeznaczenia z racji tego iż kadłub wciąż zachowuje pierwotne cechy.

(M104 na terenie jednostki wojskowej. Fot. Zbiory autora)

 

M1 Panther II RCMCV

M1 Panther II RCMCV (Remote Controlled Mine Clearing Vehicle) to oparty o podwozie czołgu M1, zdalnie sterowany pojazd saperski przeznaczony do usuwania pól minowych, zbudowano około 6 do 10 sztuk, nie wiadomo ile z nich zostało ewentualnie ponownie przebudowanych na czołgi bojowe.

(M1 Panther II wyposażony w walce przeciwminowe. Fot. Zbiory autora)

 

M1 ARV

M1 ARV (Armored Recovery Vehicle) to wóz ewakuacyjny i zabezpieczenia technicznego. Nigdy nie przyjęto go na uzbrojeniu, zbudowano zaledwie 1 prototyp.

(M1 ARV podczas testów w zimie. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

M1 AGDS

M1 AGDS (Air Ground Defence System) to projekt wozu wsparcia czołgów/samobieżnego artyleryjsko rakietowego systemu obrony przeciwlotniczej. Projekt skończył się prawdopodobnie na kilku pracach koncepcyjnych.

(Rys. zbiory autora)

 

M1 Liberty II

M1 Liberty II to inny projekt wozu wsparcia czołgów/samobieżnego artyleryjsko rakietowego systemu obrony przeciwlotniczej. Powstała co najmniej jedna makieta.

(Rys. i Fot. Ze zbiorów autora)

 

Main Battle Tank Block III

Pod koniec lat 80 doniesienia wywiadu na temat projektów nowych sowieckich czołgów uzbrojonych w armaty kalibru od 130mm do 152mm, doprowadziły do rozpoczęcia prac koncepcyjnych nad kolejnym etapem rozwoju konstrukcji czołgu M1 w ramach programu Main Battle Tank Block III, opracowano kilka koncepcji w tym co najmniej, cztery pojazdy studyjne.

SRV

Pierwszym z nich jest SRV (Surrogate Research Vehicle w którym testowano koncepcje trzy osobowej załogi, tak umieszczonej w pancernej kapsule w kadłubie jak i bardziej klasycznie z kierowcą z przodu kadłuba oraz dowódcą i działonowym w koszu wieży lecz poniżej jej pierścienia obrotowego. Pojazd wyposażono w optoelektronikę oraz laserowe symulatory uzbrojenia.

(SRV - Surrogate Research Vehicle. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

TTB

Kolejnym jest TTB (Tank Test Bed) w którym całą załogę umieszczono  z przodu kadłuba w pancernej kapsule, wieża jest natomiast bezzałogowa, w jej koszu znajduje się zmechanizowany system ładowania którego kasety amunicyjne mieszczą 44 naboje kalibru 120mm, pojazd uzbrojono w zmodyfikowaną armatę M256/L44.

(M1 TTB. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Przedział załogowy w TTB. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Wieża TTB i widoczny zmechanizowany system ładowania uzbrojenia głównego. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

 

ASM

 

ASM – Armored Systems Modernization to inne podejście do rozwiązania problemu pozyskania nowego czołgu podstawowego I następcy serii M1. Postanowiono tutaj zmienić podejście do nowej konstrukcji na nieco bardziej radykalne. W ramach ASM/Main Battle Tank Block III miała powstać cała rodzina pojazdów opartych o podwozie czołgu czy też już raczej ciężkiej uniwersalnej platformy bojowej (BWP, armato-haubica samobieżna, pojazd inżynieryjny, WZT i inne), sam pomysł był dość prosty w swoich założeniach, zastosować jeden uniwersalny kadłub, posiadający oczywiście modułowe opancerzenie, oraz tzw. moduły misyjne i tak na przykład, jeden z modułów misyjnych zawierał tylną część kadłuba oraz wieże z armatą czołgową, inny przedział desantowy i mniejszą wieże z armatą automatyczną małego kalibru itp. Oczywiście pojawiły się takie dylematy czy w postaci czołgu podstawowego pojazd powinien mieć silnik umieszczony z przodu czy z tyłu, w wypadku pozostałych pojazdów oczywistym wyborem był przód.

Z racji tego iż rozpadł się ZSRR skończyło się na projektach koncepcyjnych, w zasadzie można powiedzieć szkoda, US.Army od dość długiego czasu chce posiadać rodzinę takich pojazdów i być może należałoby sobie zadać pytanie czy nie zmarnowano wielkiej szansy, jednocześnie pchając się w koncepcję znacznie lżejszych, słabiej chronionych uniwersalnych platform bojowych MGV opracowywanych w ramach programu FCS, które skończyły w postaci jedynie kilku demonstratorów technologii, program skasowano i kolejne miliardy zostały po prostu wyrzucone w błoto.

 

CATTB

Trzecim demonstratorem był CATTB (Components Advanced Technology Test Bed), to zmodyfikowany kadłub M1 na którym umieszczono nową, potężnie opancerzoną wieże, pancerz jest w pełni modułowy, załoga trzy osobowa, głównym uzbrojeniem wozu stała się armata XM291 kalibru 140mm o gładkim przewodzie lufy (opracowana w ramach programu ATAC - Advanced Tank Cannon), w tylnej niszy wieży umieszczono zmechanizowany system ładowania XM91, wóz wyposażono również w system MTAS - Multisensor Target Acquisition System który opierał się między innymi o radarowe wykrywanie celów.

(M1 CATTB. Fot. Militaryimages)

 

ATD

Powstał również ATD (Automotive Technology Demonstrator) którego celem było zbadanie nowych rodzajów napędu oraz zawieszenia.

Obecnie rozważa się być może również instalację nowego napędu, prawdopodobnie zaprojektowanego dzięki doświadczeniom zdobytym w ramach prac studyjnych TMEPS i programu AIPS. Zastosowanie kompaktowego silnika takiego jak choćby jedna z propozycji opracowanych w ramach AIPS, pozwoliłoby wygospodarować za wieżą miejsce na magazyn amunicyjny dla 30 lub więcej sztuk amunicji (co łącznie z amunicją w magazynie wieżowym daje co najmniej 66 sztuk amunicji kalibru 120mm), APU oraz pozwoliłoby na zmianę położenia akumulatorów co pozwoliłoby powiększyć zbiornik paliwa w prawym sponsonie nadgąsienicowym, dzięki temu wóz zabierałby ponad 2000 litrów paliwa co przy zastosowaniu silnika o niskim spalaniu paliwa, pozwoliłoby na wydłużenie zasięgu oraz czasu w którym wóz może skutecznie działać na polu walki.

(Obecnie używany układ jednostki napędowej. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Jednostka napędowa ustawiona w poprzek kadłuba, co daje blisko metr wolnej przestrzeni na dodatkową amunicję oraz pomocniczą jednostkę prądotwórczą – APU. Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Opracowany w ramach programu AIPS, kompaktowy silnik XAP-1000. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Również opracowana w ramach programu AIPS kompaktowa turbina gazowa LV100-5. Fot. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

(Fotografia prototypu M1 z instalowanym całkowicie na zewnątrz zawieszeniem hydropneumatycznym In-Arm firmy Cadillac Gage, oraz rysunek przedstawiający różnicę między klasycznym zawieszeniem opartym o drążki skrętne oraz zawieszeniem In-Arm . Fot. I Rys. R.P. Hunnicutt Abrams A History Of The American Main Battle Tank volume 2)

Ostatnimi czasy w serwisie YouTube fani kolei, nakręcili, zapewne zupełnie nieświadomie, transport prawdopodobnie z LATP/JSMC w którym wieziony jest kolejny prototyp M1 Block III.

(Fot. Zbiory autora)

 

Kadłub to standardowy M1A1, jeszcze ze starymi gąsienicami T-156, natomiast wieża to zupełnie nowa konstrukcja, wyraźnie inspirowana wozem CATTB. Można zauważyć bardzo masywne opancerzenie. Załoga wydaje się być trzy osobowa, za celownikiem działonowego nie widać kopuły obserwacyjnej dowódcy, natomiast coś podobnego zdaje się być po lewej stronie wieży. Z tyłu wieży widoczny jest okrągły właz, służący być może do załadunku amunicji lub jako element systemu klimatyzacji, jednak gabaryty niszy wieży wskazują na to, iż zmechanizowany system ładowania armaty jest najprawdopodobniej zainstalowany w wozie. Głównym uzbrojeniem jest armata XM291.

Jest to prawdopodobnie inny egzemplarz prototypu znanego jako „Thumper”.

(„Thumper” sfotografowany prawdopodobnie na terenie zakładów Lima Army Tank Plant/Joint Systems Manufacturing Center. Fot. Zbiory autora)

 

„Thumper” jest uzbrojony w armatę XM291 z lufą o kalibrze 120/140mm. Trudno jest natomiast ocenić jakiego kalibru jest lufa na fotografiach. Jest to jednak najprawdopodobniej wersja z lufą o kalibrze 140mm.

Prace przerwano po upadku ZSRR, jednakże w latach 2000 wznowiono prace nad nowym wariantem. Obecnie wciąż jest on w fazie prac badawczo rozwojowych, wstępnie oznaczony jako M1E3 który jeżeli program zakończy się sukcesem, zostanie standaryzowany jako M1A3. Niestety nie jest znany stopień zaawansowania prac, jedyne co można powiedzieć to rozważania na temat zastąpienia armaty M256/L44 nową lekką armatą kalibru 120mm XM360E1/L48 o gładkim przewodzie lufy, która jeżeli zostanie standaryzowana zmieni oznaczenie na M360A1/L48.

Warto też wspomnieć o kolejnym opancerzonym pojeździe bojowym opracowanym na bazie czołgu podstawowego M1.

XM2001 Crusader

 

W latach 90 podjęto prace nad perspektywiczną samobieżną armato-haubicą kalibru 155mm. Efektem tych prac były pojazdy XM2001 (armato-haubica samobieżna) oraz XM2002 (opancerzony wóz zaopatrzeniowy). Oba pojazdy charakteryzowały się wysokim stopniem automatyzacji, dzięki temu armato-haubica samobieżna posiada szybkostrzelność 10-12 strzałów na minutę (przez to wymagane jest chłodzenie lufy za pomocą cieczy krążącej w systemie chłodzącym lufę), zaś pojazd zaopatrzeniowy jest wstanie załadować 48 sztuk jednostki ognia bezpośrednio do armato-haubicy w około 10 minut.

Pojazdy charakteryzowały się także:

Masa: 40 ton (armato-haubica), 36 ton (wóz zaopatrzeniowy).

Długość: 7,53m.

Szerokość: 3,31m.

Wysokość: 3m.

Prędkość w terenie: 39-48 km/h.

Maksymalny zasięg prowadzenia ognia: 40-50km.

Załoga: 3 osoby.

Uzbrojenie główne stanowi armato-haubica XM297E2 kalibru 155mm, dodatkowe uzbrojenie może stanowić zdalnie sterowany moduł uzbrojenia.

(Armato-haubica samobieżna XM2001 i wóz zaopatrzeniowy XM2002. Fot. Zbiory autora)

 

Tank Urban Survivability Kit

 

Po doświadczeniach z ulicznych walk w Iraku, dowództwo US.Army doszło do wniosku, że w nowych warunkach, niektóre strefy pojazdu nie są dostatecznie chronione przed ostrzałem z ręcznych granatników przeciwpancernych oraz innej lekkiej broni przeciwpancernej. Postanowiono zatem opracować zestaw opancerzenia dodatkowego oraz wyposażenia, pomocnego w działaniach miejskich. Tak powstał zestaw TUSK, obecnie występujący w dwóch wersjach, TUSK-1 i TUSK-2.

(M1A1 z zestawem TUSK-1. Fot. Zbiory autora)

TUSK-1

- M19 ARAT-1 (Abrams Reactive Armor Tiles – 1), fartuchy balistyczne burt kadłuba zostały zastąpione nowymi fartuchami kilku milimetrowej grubości do których montuje się elementy osłony dynamicznej w postaci wybuchowego pancerza reaktywnego M19 ARAT-1.

- C-IED (Counter Improvised Explosive Device), jest to dodatkowy pancerz dna kadłuba o grubości ~150-200mm I masie około 1,5 tony, ukształtowany w literę V, mający rozproszyć siłę eksplozji miny lub fugasa, oraz złagodzić jego efekty wewnątrz pojazdu, dodatkowo kierowca został jako najbardziej narażony członek załogi, wyposażony w nowy, podwieszany pod sufitem jego przedziału fotel, mający chronić go przed skutkami wybuchu fugasa lub miny.

- CS/AMM (Counter Sniper/Anti Material Mount), drugi, zamontowany nad jarzmem armaty wkm M2HB, obsługiwany jest przez działonowego i połączony z systemem kierowania ogniem uzbrojenia głównego, służy do ostrzeliwania celów nie wartych zużywania amunicji do armaty a jednocześnie zbyt odpornych na amunicję 7,62x51mm którą strzela sprzężony z armatą km M240.

- TIP (Tank Infantry Phone), telefon do komunikacji z piechotą, jest jednym z kilku elementów które stały się wyposażeniem montowanym standardowo na czołgach.

- RTS (Remote Thermal Sight), celownik termowizyjny dla CWS i wkm M2HB dowódcy, stał się standardowym wyposażeniem, montowane tylko na M1A1.

- LAGS/TAGS (Loaders Armored Gun Shield/Transparent Armored Gun Shield), osłony balistyczne zamontowane przy włazach dowódcy i ładowniczego.

- LTWS (Loaders Thermal Weapon Sight), celownik termowizyjny dla karabinu maszynowego obsługiwanego przez ładowniczego.

- DVE (Drivers Vision Enhancer), dodatkowa kamera dla kierowcy.

(M1A2 z zestawem TUSK-1. Fot. Zbiory autora)

 

TUSK-2

 

- M32 ARAT-2 (Abrams Reactive Armor Tiles – 2), dodatkowe elementy osłony dynamicznej, montowane na kasetach M19 w wypadku kadłuba, oraz jako samodzielne elementy na burtach wieży.

- DRVC (Driver Rear View Camera), kamera do obserwacji tylnej półsfery pojazdu, ma być standardem aczkolwiek nie była montowana nawet w ramach całego zestawu TUSK-2 na wielu wozach.

(M1A2 z zestawem TUSK-2, 1: kasety osłony dynamicznej M32, 2: osłony chroniące kasety osłon dynamicznych M19 i M32 przed uszkodzeniami w wypadku uderzenia w przeszkodę terenową. Fot. Zbiory autora)

(Dwa M1A2, jeden z zestawem TUSK-1 drugi z zestawem TUSK-2, dobrze widoczny dodatkowy pancerz dna kadłuba. Fot. Zbiory autora

W przyszłości ma wejść do służby także zestaw TUSK-3, jednak nie są znane szczegóły tego jakimi elementami zestaw będzie się charakteryzował.

Pierwotne informacje mówią o nowych siedzeniach zabezpieczających także członków załogi znajdujących się w wieży a także o instalacji aktywnego systemu obrony pojazdu.

 

Eksport

 

M1 z kilku przyczyn nie odniósł znacznych sukcesów eksportowych. Przede wszystkim koszta tak zakupu, jak i utrzymania są bardzo wysokie i wielu klientów odstraszają pomimo innych, znaczących zalet pojazdu. Także polityka Waszyngtonu w stosunku do zakazu eksportu niektórych technologii, sprawiła iż opracowane specjalnie na eksport zamienniki nie są wstanie zadowolić niektórych klientów. Tak było choćby w Szwecji gdzie choć M1A2 był zdecydowanym faworytem, przegrał z TVM Max czyli ulepszoną wersją czołgu Leopard 2A5. M1A2 charakteryzował się lepszą osłoną balistyczną oraz ochroną załogi, jednakże władze USA nie zgodziły się na eksport pancerza zawierającego elementy ze stopu zubożonego Uranu, w zamian oferowano tzw. EAP – Export Armor Package. Wygrała więc oferta Niemiecka w której za podobną cenę oferowano nie tylko 120 Leopardów 2S (w Szwecji oznaczone jako Stridsvagn 122), ale także wypożyczono 160 Leopardów 2A4 (w Szwecji oznaczone jako Stridsvagn 121). W Wielkiej Brytanii w ramach programu zastąpienia czołgów FV4201 Chieftain oraz w dalszej perspektywie FV4030 Challenger 1, testowano konstrukcje zagraniczne, w końcu w konkursie pozostały dwie konstrukcje, Leopard 2A4 oraz M1A1, obie maszyny nie spełniały do końca wymogów British Army i oczekiwano że dopiero ich ulepszone wersje (tu w zamyśle Leopard 2A5 i M1A2), spełniać owe wymogi będą, jednak wstępnie wybrano maszynę amerykańską, również wedle Brytyjczyków, oferującą wyższy stopień ochrony, jednakże nie samą jakością pancerza, gdyż tą uznać można jako identyczną w wypadku każdego, porównywalnego czołgu podstawowego III/III+ generacji, a raczej poprzez specyficzną konstrukcję wieży maszyny niemieckiej, która sprawia iż integralność pancerza jest znacznie słabsza i istnieją pewne rejony przedniego pancerza, gdzie ta ochrona jest niższa i pod pewnymi kątami trafienia pancerz stawi mniejszy opór nowoczesnej amunicji przeciwpancernej. Co prawda Niemcy w nowszych wersjach od A5 zaczynając, starali się te osłabione rejony wyeliminować, tym nie mniej udało się to tylko częściowo i by całkowicie usunąć te specyficzne "wady" należałoby zaprojektować całkowicie nową wieże. M1 odniósł natomiast znaczne sukcesy na bliskim wschodzie, choć wydaje się iż klienci w postaci państw arabskich, nie brali pod uwagę faktu iż przynajmniej pod względem osłony balistycznej, zakupili maszyny, oferujące poziom ochrony niższy niż „ciężkie” wersje M1 (od M1A1HA wzwyż), o ile niższy ten poziom ochrony jest, ciężko powiedzieć, możliwe jest oczywiście iż jest to poziom M1A1HA z tymże kompozycja pancerza z oczywistych przyczyn jest inna, tym nie mniej są to już bardzo luźne dywagacje do których nie warto przykładać większej uwagi na dzień dzisiejszy, przyjmując do wiadomości po prostu iż są to wozy zubożone w stosunku do tych używanych przez US.Army i USMC.

Zupełnie inna jest kwestia czołgów Australijskich, będących w istocie hybrydami wariantów M1A1SA oraz M1A1FEP gdyż posiadają wyposażenie które można znaleźć tak na wozach US.Army jak i USMC. Istnieją przesłanki iż Amerykanie, pierwszy raz, mieli zamiar przekazać wozy z pancerzem DUA, choć nie można ich ze 100% pewnością potwierdzić, tak też i wozy Australijskie posiadają pancerz EAP, być może znacznie ulepszony w stosunku do czołgów używanych przez państwa bliskowschodnie.

M1 był testowany również w Izraelu, i choć moim zdaniem M1 w stosunku do większości wersji rozwojowych czołgu Merkava, oferuje lepszą ochronę balistyczną, oraz w stosunku do wszystkich wersji Merkavy, lepszą ochronę załogi przed skutkami pożaru amunicji, to w pewnej sferze, Izraelska maszyna dużo lepiej spisuje się w warunkach terenowych Izraela. Tu znaczenie ma przede wszystkim zawieszenie, M1 używa stosunkowo lekkiego ale skutecznego zawieszenia opartego o drążki skrętne, natomiast Merkava używa zmodyfikowanego zawieszenia typu Horstmann, jest ono co prawda ciężkie, ale ma kilka zalet, przede wszystkim jest proste, do tego elementy zawieszenia znajdują się całkowicie na zewnątrz i również poprzez swoje gabaryty a także materiał z jakiego są wykonane (stal pancerna) pełnią rolę dodatkowego pancerza, zawieszenie to jest wstanie wytrzymać nawet bardzo dynamiczną jazdę po tak trudnym terenie jak wzgórza Golan, co oznacza również jazdę po głazach (skały wulkaniczne) która mogłaby zniszczyć zawieszenie oparte o drążki skrętne. Wiele kwestii wokół tych testów jest jednak owianych tajemnicą. Z racji tego iż odbyły się one w latach 90 wiemy że ówczesne SKO M1 nie dorównywało już znacznie młodszemu i nowocześniejszemu SKO czołgu Merkava Mk.3, z drugiej strony nie wiadomo też jaka wersja M1 została na te testy porównawcze wysłana.

Użytkownicy:

- Australia – 59 M1A1SA.

- Arabia Saudyjska – 315 M1A2, modernizowane do standardu M1A2S poprzez wymianę elektroniki i innych podzespołów mechanicznych, na zastosowane w M1A2SEP.

- Kuwejt – 218 M1A2.

- Egipt – 1005 M1A1, część z nich składanych na licencji w Egipcie w zakładach nr.200, niektóre mniej istotne podzespoły jak koła, elementy zawieszenia, produkowane na licencji w Egipcie. W roku 2011 Egipt złożył zamówienie na 125 nowo zbudowanych czołgów M1A1, mają zostać zbudowane w USA i w postaci zestawów do złożenia, przetransportowane do Egiptu zostaną złożone w zakładach nr.200.

- Irak – 140 M1A1M, elektronika w standardzie M1A1SA, wozy wyposażone zostaną również w zestawy TUSK.

 

Użycie bojowe, i nie tylko

M1 znalazł się na wyposażeniu dywizji pancerno-zmechanizowanych US.Army, ARNG oraz batalionów pancernych USMC.

Lista obecnie aktywnych jednostek używających M1:

United States Army:

- 1 Dywizja Pancerna (pancerno-zmechanizowana) „Old Ironsides”,

- 1 Dywizja Kawalerii (pancerno-zmechanizowana) „First Team”,

- 1 Dywizja Piechoty (pancerno-zmechanizowana) „The Big Red One”,

- 2 Dywizja Piechoty (pancerno-zmechanizowana) „Indianhead”,

- 3 Dywizja Piechoty (pancerno-zmechanizowana) „Marne Division”,

- 4 Dywizja Piechoty (pancerno-zmechanizowana) „Ivy Division”,

- 170 Brygada Piechoty,

- 172 Brygada Piechoty,

- 3 Pułk Kawalerii Pancernej „Brave Rifles”,

- 11 Pułk Kawalerii Pancernej „Blackhorse Regiment”.

Army National Guard:

- 28 Dywizja Piechoty (pancerno-zmechanizowana),

- 29 Dywizja Piechoty (pancerno-zmechanizowana),

- 34 Dywizja Piechoty (pancerno-zmechanizowana),

- 36 Dywizja Piechoty (pancerno-zmechanizowana),

- 38 Dywizja Piechoty (pancerno-zmechanizowana),

- 40 Dywizja Piechoty (pancerno-zmechanizowana).

United States Marine Corps:

- 1 Dywizja Marines, 1 Batalion Pancerny,

- 2 Dywizja Marines, 2 Batalion Pancerny,

- 4 Dywizja Marines, 4 Batalion Pancerny.

Czołgi nie znajdujące się na wyposażeniu jednostek znajdują się w składnicach CONUS na terenie USA oraz wciąż pewna ich liczba znajduje się w magazynach POMCUS w bazach znajdujących się w państwach sojuszniczych, choć trend jest taki by ewentualnie wszystkie czołgi znalazły się na terenie USA i jedynie w magazynach POMCUS znajdujących się w krajach sojuszniczych w rejonach zagrożonych ewentualnym konfliktem zbrojnym.

M1 po raz pierwszy bojowo został użyty w roku 1991 w czasie operacji Pustynna Burza, jednak pierwsze jednostki wyposażone w te czołgi, zostały wysłane do Arabii Saudyjskie w ramach operacji Pustynna Tarcza już w sierpniu 1990, pierwszą jednostką była 24 dywizja piechoty (pancerno-zmechanizowana) wyposażona w M1 i M1IP. Do listopada 1990 w Arabii Saudyjskiej znalazło się 580 M1/M1IP oraz około 123 nowszych M1A1. Do końca roku 1990 dla dowództwa amerykańskiego, stało się jasne iż prawdopodobieństwo wojny lądowej staje się coraz większe, podjęto więc decyzję o przezbrojeniu wszystkich ciężkich jednostek znajdujących się w Arabii Saudyjskiej w M1A1.

Zaważyło na tym kilka czynników, przede wszystkim w przeciwieństwie do M1 i M1IP, M1A1 ma zintegrowany system ochrony wnętrza pojazdu i załogi przed skutkami użycia broni masowego rażenia, po drugie większość M1A1 która miała zostać użyta, była w wariancie M1A1HA, ze znacznie wyższym poziomem oferowanej ochrony balistycznej, co biorąc pod uwagę ówczesne braki w wiedzy zachodnich analityków na temat eksportowanych przez ZSRR i państwa UW wersji czołgów T-72 (w tym wypadku były to eksportowe wersje oznaczone jako T-72M i T-72M1) oraz amunicji przeciwpancernej jaką eksportowano, było jak najbardziej uzasadnionym posunięciem. Czołgi zostały również wyposażone w nowe gąsienice T-158 jednakże do rozpoczęcia działań wojennych jedynie 20% z ogólnej liczby czołgów jakimi w rejonie dysponowali amerykanie, została w nie wyposażona. Do lutego 1991 US.Army miała 1956 czołgów M1A1 (733 M1A1, 1233 M1A1HA) + 528 czołgów w rezerwie, nie przydzielonych do jednostek bojowych, do tego około 835 czołgów zostało zmodernizowanych do standardu M1A1HA poprzez wymianę opancerzenia, zmiany w obrębie systemu kierowania ogniem i inne modyfikacje. Dodatkowo korpus piechoty morskiej, wypożyczył od US.Army 60 M1A1HA oraz otrzymał 16 pierwszych M1A1HC.

W trakcie całego konfliktu, ogółem uszkodzonych, wyłączonych z walki i zniszczonych zostało około od 22 do 24 czołgów M1A1/M1A1HA. Większość to głównie wozy uszkodzone po wjechaniu na miny, bądź uszkodzone lub zniszczone w wyniku tzw. „przyjacielskiego ognia” gdzie wozy zostały przypadkowo ostrzelane przez jednostki sojusznicze. Jedynie kilka (około 7) czołgów zostało lekko uszkodzonych i wyłączonych z akcji poprzez ostrzał jednostek nieprzyjacielskich. Np. czołgów T-72M/M1 należących do jednostek irackiej gwardii republikańskiej, owe uszkodzenia to głównie wynik ostrzału amerykańskich czołgów od strony burt powyżej tzw. kątów bezpiecznego manewrowania gdzie burta nie jest ustawiona pod dużym kątem względem atakującego pocisku i nie jest już wstanie oferować ochrony wyższej niż ma realną grubość. I choć burty wieży wciąż takową mogą oferować ze względu na swą grubość i warstwową budowę, o tyle burty kadłuba już nie.

Kilka czołgów (trzy, dwie sztuki) zostało również uszkodzonych lub zniszczonych podczas pożaru magazynów w Camp Doha.

Czołgi M1 zostały także użyte przez krótki okres czasu w Somalii przez jednostki USMC i US.Army podczas operacji UNOSOM I, wozy używane też były do wzmocnienia kontyngentów sił pokojowych w państwach które powstały po rozpadzie Jugosławii.

Kolejną dużą operacją w której użyto czołgów była operacja Iraki Freedom gdzie użyto około 1000 czołgów w trakcie inwazji. Ogółem w czasie trwania tego konfliktu od 2003 do drugiej połowy 2008 utracono bezpowrotnie około 50 sztuk, które spisano ze stanu, rozebrano i wysłano do hut. Główną przyczyną bezpowrotnych utrat wozów były pożary powstałe w wyniku działania nieprzyjaciela oraz w początkowym okresie, nie przykładania zbyt dużej uwagi załóg i służb technicznych do procedur PMCS odpowiadających za kwestie związane z paliwami i innymi łatwopalnymi płynami znajdującymi się w czołgu. Znacznie mniejszym zagrożeniem okazała się dedykowana lekka broń przeciwpancerna tak jak granatniki RPG-7 (w Polsce oznaczone jako rgppanc-7), zaś największym zagrożeniem okazały się improwizowane ładunki wybuchowe (zwane także IED lub fugasami), od 4 do 5 takich ładunków określono jako tzw. „overkille”, w wyniku ich eksplozji kadłub ulegał zazwyczaj niezwykle silnym uszkodzeniom a wieża zostawała zrzucona z kadłuba. Ogółem w Iraku zginęło około 10-15 czołgistów będących w swych wozach, choć mogło być ich znacznie więcej gdyż czołgiści często pełnili służbę jako zwykła piechota.

(M1A1SA i T-72M1, zwrócić uwagę warto na różnicę w gabarytach obu wozów. Fot. S.J. Zaloga M1 Abrams vs T-72 Ural)

Wozy porażone są klasyfikowane w kilku kategoriach, jako lekko uszkodzone, silnie uszkodzone, wyłączone z akcji (na określony czas i z różnych przyczyn) oraz zniszczone (z możliwością remontu) oraz zniszczone bezpowrotnie.

Trzeba pamiętać że moce remontowo-modernizacyjne zakładów Anniston Army Depot (ANAD) w Anniston stan Alabama, oraz Lima Army Tank Plant/Joint Systems Manufacturing Center (LATP/JSMC) w mieście Lima w stanie Ohio, są na tyle duże że z, w zasadzie wszystkich porażonych oraz zużytych w Iraku wozów jedynie około owych 50 (wedle rozsądnych szacunków) bezpowrotnie utraconych wozów, wszystkie zostały tak wyremontowane jak i zmodernizowane w tym samym czasie. Ponadto z tego co można było się nieoficjalnie dowiedzieć, LATP/JSMC produkuje na niewielką skalę nowe wieże i kadłuby jeżeli są potrzebne.

General Dynamice Land Systems łącznie w latach 1980-1992/1993 wyprodukował łącznie 9030 czołgów M1 w różnych wersjach, nie znana jest liczba czołgów w wersji M1A1HC wyprodukowanych w latach 1990-1992/93, bezpiecznie więc można kalkulować iż wyprodukowano ich co najmniej około 1,000. Zatem biorąc pod uwagę te liczby, ogół wyprodukowanych dla sił zbrojnych USA czołgów M1 wynosi około 10,000 czołgów z 12,000 pierwotnie planowanych. Obecnie siły zbrojne USA posiadają po odliczeniu estymowanej liczby około 50 utraconych bezpowrotnie czołgów, oraz sprzedanych i zmodyfikowanych na eksport ze składów (58 dodatkowych czołgów dla Arabii Saudyjskiej, 59 dla Australii i 140 dla Iraku), daje nam to liczbę 8,723 czołgów M1 na stanie sił zbrojnych USA, nie licząc nie znanej nam liczby wozów wariantu HC.

Należy też zaznaczyć iż obecnie nie wszystkie wozy są wliczane w stan sił zbrojnych, wozy magazynowane lecz nie używane nie są inwentaryzowane na stanie sił zbrojnych, podobnie z wozami znajdującymi się wciąż w składnicach zakładów remontowo-modernizacyjnych i oczekującymi na owe remonty i modernizacje, nie jest też jasne czy raport ONZ w tej sprawie liczy wozy znajdujące się w POMCUSach poza granicami USA. Obecnie raport ONZ zawiera liczbę 6,299 czołgów na rok 2008:

(http://disarmament.un.org/un_register.nsf/5cb8afbbb6536a298525647d00612b14/3bf153de7ba3401b8525762d006a89f6?OpenDocument)

 

Jednakże jak wynika z liczb podawanych przez inne źródła, wyraźnie widać iż ów dokument nie zawiera pełnej liczby wozów znajdujących się na stanie danego państwa.

Na przełomie lat 2010-2011 dowództwo USMC podjęło decyzję o wysłaniu 14 czołgów, prawdopodobnie w konfiguracji M1A1FEP do Afganistanu jako wsparcie dla walczących tam oddziałów. Czołgi wyposażono w elementy zestawu TUSK (być może zostaną ostatecznie wyposażone w cały zestaw) oraz zagłuszarki, mające zakłócać sygnały radiowe detonatorów improwizowanych ładunków wybuchowych.

(Czołgi M1A1FEP należące do USMC w Afganistanie, obok dodatkowego pancerza dna kadłuba, widoczne dwie anteny systemu zagłuszającego sygnały radiowe, detonatorów improwizowanych ładunków wybuchowych, największego zagrożenia dla żołnierzy w konfliktach asymetrycznych. Fot. Zbiory autora)

Podsumowanie

M1 okazał się maszyną niezwykle udaną oraz o ogromnym potencjale modernizacyjnym. Posiada porównywalną osłonę balistyczną, siłę ognia oraz mobilność taktyczną w stosunku do innych maszyn tej samej generacji, lecz charakteryzuje się najwyższą przeżywalnością załóg dzięki rozwiązaniom, które w wielu innych konstrukcjach, zostały zaadaptowane tylko częściowo. Czołgi M1 mają służyć w siłach zbrojnych USA najdłużej do 2050 roku, choć zapewne znacznie wcześniej zostanie wprowadzony ich następca, ale dzięki ciągłym modernizacjom, wciąż będzie maszyną konkurencyjną.

M1 jest także jedną z tych konstrukcji, które w prawdziwym boju udowodniły, iż czołgi podstawowe wciąż są przydatnym elementem sił zbrojnych, których nie zastąpią lżejsze konstrukcje (poniżej 40-45 ton), szczególnie wśród społeczeństw ceniących sobie życie żołnierzy.

Bibliografia

- Hunnicutt R. P., Abrams : A History Of The American Main Battle Tank volume 2.

- Zaloga S. J., The M1 Abrams Battle Tank.

- Zaloga S. J., M1 Abrams Main Battle Tank 1982-1992.

- Zaloga S. J., M1 Abrams vs T-72 Ural.

- Halberstadt E., Halberstadt H., Abrams Company.

- Conroy J., Martz R., Heavy Metal, A Tank Company’s Battle To Bahgdad.

- Schulze C., Iraq Insurgency, US Army Armored Vehicles in Action part 2.

- Mesko J., M1 Abrams in Action.

- Green M., M1 Abrams Main Battle Tank, The Combat and Development History of the General Dynamics M1 and M1A1 Tanks.

- Gordon A., Marines on the Ground Operation Iraqi Freedom 1 & 2.

- Glen B., Museum Ordnance Special Number 9, Abrams Main Battle Tank M1A1 and M1A2.

- Burik R., W., Olson E. R., Thunder Run The 3^rd Infantry Division Drive to Bahgdad.

- Bohm W. M1A1/A2 Abrams.

Źródła uzupełniające:

- Forum TankNet,

- inne.