Leopard 2 Cz.1 Historia rozwoju

 Autor: Damian Ratka wtorek, 15 listopada 2011 14:29

Leopard 2 to jeden z najbardziej znanych czołgów podstawowych III generacji zaprojektowanych na zachodzie. Jednakże jego początki a także szczegóły konstrukcji są już mniej znane. W tym artykule postaram się przybliżyć historię powstania tej konstrukcji.

KampfPanzer – 70 (KPz-70)

Tak jak w wypadku amerykańskiego czołgu M1 Abrams, historia Leoparda 2 zaczyna się w latach 60, gdy rządy Stanów Zjednoczonych Ameryki oraz Republiki Federalnej Niemiec podpisały porozumienie o wspólnych pracach nad nowym czołgiem podstawowym, program oznaczono jako Main Battle Tank/KampfPanzer – 70 (MBT/KPz-70). Więcej o programie MBT/KPz-70 można dowiedzieć się w moim artykule o czołgu podstawowym M1 Abrams znajdującym się na portalu. Wspomnę tylko iż MBT/KPz-70 miał być maszyną prawdziwie rewolucyjną jak na ówczesne standardy NATO. Wóz dysponować miał zmechanizowanym systemem ładowania armaty, zawieszeniem hydro-pneumatycznym o regulowanym prześwicie, armato-wyrzutnią kalibru 152mm o gwintowanym przewodzie lufy zdolną do strzelania tak amunicją konwencjonalną jak i kierowanymi pociskami przeciwpancernymi MGM-51 Shillelagh, oraz znacznie bardziej zaawansowanym opancerzeniem niż posiadała w tamtym okresie jakakolwiek maszyna w arsenale NATO.

Odyniec i Dzik wkraczają na scenę

W okresie gdy USA i Niemcy współpracowali w ramach programu MBT/KPz-70, umowa zabraniała obu krajom prac nad alternatywnymi krajowymi konstrukcjami. Jednakże w okresie gdy przyjęto w Heer (Wojska Lądowe RFN, wchodzące w skład Bundeswehry czyli Sił Zbrojnych RFN) do uzbrojenia czołgi Leopard 1, firma Porsche została wybrana do prac nad ulepszeniami, program trwał aż do 1967 i otrzymał kryptonim „Vergoldeter Leopard” (w wolnym tłumaczeniu „Pozłacany Leopard”). Gdy w 1967 pojawiły się pierwsze problemy we współpracy między USA a Niemcami (chodziło głównie o założenia programu MBT/KPz-70, uzbrojenie wozu, napęd, system kierowania ogniem i tym podobne kwestie), rząd Niemiec postanowił rozszerzyć program „Vergoldeter Leopard” i w ten sposób narodził się program Keiler (Odyniec).

Jako główny koordynator programu, wybrana została firma Krauss-Maffei z Monachium, firma Porsche odpowiedzialna była za kadłub a firma Wegmann za wieże, w 1969 i 1970 zbudowane zostały dwa prototypy o oznaczeniu ET 01 i ET 02 oba napędzane 10 cylindrowym silnikiem Diesla o oznaczeniu MB872.

Można przypuszczać iż ET 01 i 02 nie posiadały uzbrojenia, były to raczej kadłuby z ewentualnie posadzonymi makietami wież lub wieżami od czołgu Leopard 1.

W roku 1969 Biuro Technologii Obronnych i Zakupów Uzbrojenia (BWB) zainicjowało prace nad uratowaniem przynajmniej części z tego co zostało po programie MBT/KPz-70 i włączenia tego do prac nad nowym czołgiem, elementy które chciano uratować to na przykład zawieszenie hydrogas o regulowanym prześwicie, uzbrojenie główne czyli armata XM150 kalibru 152mm i gwintowanym przewodzie lufy przystosowana do strzelania przeciwpancernymi pociskami kierowanymi MGM-51 Shillelagh. Program otrzymał kryptonim Eber (Dzik) lecz nigdy nie dotarł nawet do statusu prototypu.

Leopard 2

Firma Krauss-Maffei otrzymała zamówienie na 16 lub 17 prototypów kadłubów (od PT 01 do PT 11 i od PT 13 do PT 17) oraz 17 prototypów wież, wszystkie zbudowano między 1972 i 1974. Początkowo prototypy przypominały z zewnątrz czołgi Leopard 1 w wersji A4 lecz miały przód kadłuba uformowany w klin a otwory wentylacyjne silnika które w wozach Leopard 1 znajdują się na burtach tyłu kadłuba, zostały umieszczone całkowicie na tylnej jego płycie.

Koła nośne i gąsienice zostały przejęte bezpośrednio z programu MBT/KPz-70 zaś wałki podtrzymujące gąsienice z czołgu Leopard 1. Co ciekawsze prototypy PT 11 i PT 17 posiadały zawieszenie hydropneumatyczne znane z MBT/KPz-70, uznano jednak iż zawieszenie oparte o wałki skrętne będzie lepszym wyjściem. PT 11 posiadał również zdalnie sterowany moduł uzbrojenia wyposażony w armatę automatyczną kalibru 20mm.

Prototypy PT 07, PT 09, PT 15 i PT 17 otrzymały nieco zmodyfikowane silniki, natomiast wszystkie pozostałe wozy napędzane były chłodzonym wodą, wielopaliwowym silnikiem MTU MB873 Ka500 o mocy 1500KM, silnik sprzęgnięty został z posiadającym 4 biegi (tak do przodu jak i do tyłu) blokiem transmisji Renk HSWL354/3.

Natomiast 10 z 17 wież zostało uzbrojonych w armatę kalibru 105mm o gładkim przewodzie lufy, 7 pozostałych w armatę kalibru 120mm także o gładkim przewodzie lufy. Obie armaty zostały zaprojektowane i zbudowane w zakładach Rhinemetall.

Wozy te oznaczone zostały jako Leopard 2 K (K – Kanone, Pol. Armata, działo), a wzięło się to stąd iż w 1970, w ministerstwie obrony i BWB wciąż miano nadzieję na uratowanie choćby części osiągnięć z programu MBT/KPz-70, zwłaszcza armato-wyrzutnię kalibru 152mm i wystrzeliwane z niej przeciwpancerne pociski kierowane MGM-51 Shillelagh. Z tego powodu rozpoczęto badania pod kryptonimem Leopard 2 FK (FK – Flugkorper, Pol. Pocisk kierowany z napędem rakietowym).

W 1971 ze względów logistycznych i praktycznych, zdecydowano jednak kontynuować jedynie program Leopard 2 K (literę K zlikwidowano po jakimś czasie). Kolejną kwestią była masa pojazdu, wojsko chciało aby masa pojazdu była w bliska wartości 50 ton aby spełnić normę MLC 50 (Military Loading Class 50), kolejnym wymogiem wojska było także aby opracowywany system kierowania ogniem był kompatybilny z wieżą czołgu Leopard 1.

Testy prototypów były przeprowadzane na poligonach w Munster i Meppen w okresie 1972-1974. Cztery czołgi zostały wysłane do Stilo w Kanadzie w celu przeprowadzenia testów w warunkach arktycznych. Następnie wozy wysłano do Yumy w stanie Arizona (USA) w celu przeprowadzenia testów w warunkach pustynnych.

Okazało się także iż masa prototypów jest o 1,5 tony wyższa niż określa to norma MLC 50. Opracowano więc nową, lżejszą wieżę znaną jako Spitzmaus Turm. Firma Weigman miała zintegrować nową wieżę z optoelektronicznym systemem celowniczym EMES 13. W tym samym czasie pojawiły się również pierwsze analizy wojny Yom Kippur, jasnym okazało się że należy podnieść poziom osłony balistycznej pojazdu, w efekcie uznano że należy pogodzić się ze wzrostem masy pojazdu i zaakceptowano standard MLC 60 dla nowego czołgu.

Aby zwiększyć osłonę balistyczną wozu, należało zastosować nowy pancerz wielowarstwowy zawierający materiały niemetalowe, jednak w celu zintegrowania pancerza wielowarstwowego należało wykonać stosowne modyfikacje wieży, do tego celu wybrano wieżę T 14, którą po zmodyfikowaniu oznaczono jako T 14 Mod. Był to przełom w konstrukcji czołgu Leopard 2 i pierwszy krok w kierunku wozu nazwanego Leopard 2AV.

Leopard 2AV

W roku 1973 rządy USA i Niemiec uzgodniły iż najbardziej korzystne będzie, jak największe zunifikowanie różnych podzespołów czołgów podstawowych obu krajów, miało to na celu usprawnienie logistyki (chodziło o unifikację napędu, systemów kierowania ogniem, unifikację uzbrojenia itp.). 11 grudnia 1974 podpisano memorandum a w lipcu 1976 dodano poprawkę do owego memorandum (nie posiadam tekstu memorandum ani tekstu poprawki, można jednak przypuszczać iż poprawka dotyczyła właśnie kwestii unifikacji podzespołów czołgów). Prototyp kadłuba o oznaczeniu PT 07 sprzedano do USA już w lutym 1973 i został przetestowany przez US Army na poligonie Aberdeen Proving Ground, testy wypadły pomyślnie i wóz spełniał prawie wszystkie wymagania US Army (zapewne za wyjątkiem całkowitej izolacji amunicji od załogi w magazynach ze słabymi ogniwami). Jednym z punktów memorandum było przeprowadzenie testów porównawczych między prototypami Leoparda 2 a XM1, uzgodniono również iż zostaną przeprowadzone badania nad takim zmodyfikowaniem Leoparda 2 aby spełniał on wymagania Amerykanów. Na bazie tych wymagań, firmy Krauss-Maffei i Weggman zbudowały wóz oznaczony jako Leopard 2AV (Austere Version), modyfikacje obejmowały nowy pancerz przestrzenny przodu kadłuba, oraz nową wieże opracowaną na bazie wieży T 14 Mod. Pojazd otrzymał również uproszczony system kierowania ogniem.

Zbudowano dwa kadłuby oznaczone jako PT 19 i PT 20, do tego zbudowano trzy wieże oznaczone jako T 19, T 20 i T 21, wszystko gotowe było w roku 1976. Wieże zostały wyposażone w system kierowania ogniem zaprojektowany i zbudowany przez firmę Hughes.

Ponieważ XM1 uzbrojony był w armatę M68/L52 (licencyjna wersja brytyjskiej armaty L7) o kalibrze 105mm i gwintowanym przewodzie lufy, Leopard 2AV (kadłub PT 19 i wieża T 19) został uzbrojony w tą samą armatę, zachowano jednak możliwość szybkiego przezbrojenia w armatę RH-M-120/L44 o kalibrze 120mm i gładkim przewodzie lufy zaprojektowaną przez firmę Rhinemetall. Wieża T 20 została wyposażona w niemiecki system kierowania ogniem EMES 13 oraz uzbrojona w armatę kalibru 120mm.

Pierwotne plany zakładały aby Leopard 2AV został przetestowany w tym samym czasie co XM1, jednakże program modyfikacji trwał dłużej niż przewidywano, nie czekano więc na maszynę niemiecką i przeprowadzono tylko testy prototypów XM1 zbudowanych przez General Motors i Chryslera, w testach wygrał w końcu Chrysler i to jego konstrukcję rozwijano dalej.

Jednak już pod koniec Sierpnia 1976 prototyp PT 19 z wieżą T 19 oraz prototyp PT 20 z symulatorem masy zamiast wieży, zostały wysłane do USA, dodatkowo wysłano jeden kadłub i jedną wieże do testów balistycznych. Testy prowadzono w Aberdeen Proving Ground aż do Grudnia 1976. Raport US Army informował iż Leopard 2AV i XM1 były porównywalne pod względem siły ognia i mobilności, natomiast XM1 charakteryzował się lepszą osłoną balistyczną (oraz prawdopodobnie przeżywalnością ze względu na sposób składowania amunicji).

Według niepotwierdzonych informacji wynika iż w którymś momencie trwania programu, niemieckie firmy zdały sobie sprawę iż prototyp PT 07 posłużył jako źródło technologii dla programu XM1, ale na ile jest to pewna informacja trudno ocenić, równie dobrze może być to usprawiedliwianie swojej porażki w konkursie na nowy czołg podstawowy dla sił zbrojnych USA.

Po testach porównawczych prototypy PT 19 i PT 20 wróciły do Niemiec, zaś wieża T 19 pozostała w USA aż do roku 1977. Po powrocie do Niemiec, wieża została zmodernizowana do standardu T 21, zamontowano ją na kadłubie PT 19 w celu dalszych testów. Kadłub PT 20, wieża T 20 oraz wieża T 14 (Mod.) która została zmodernizowana do standardu T 20 także zostały skierowane do dalszych testów.

We Wrześniu 1977, po pomyślnym zakończeniu wszystkich testów ministerstwo obrony Niemiec zadecydowało o rozpoczęciu produkcji czołgów Leopard 2 w liczbie 1,800 sztuk w pięciu transzach. Jako główny koordynator produkcji, została wybrana firma Krauss-Maffei zaś podwykonawcą została Machinenfabrik Kiel (MaK). Krauss-Maffei miał mieć 55% udziałów w produkcji, zaś MaK 45% udziały. Firma Wegmann została obarczona odpowiedzialnością za integrację wież i systemu kierowania ogniem EMES 15 który został wybrany w zamian EMES 13. System EMES 15 został opracowany w kooperacji przez amerykańską firmę Hughes oraz niemiecką Krupp Atlas Elektronik. Uzbrojenie (w tym armata gładkolufowa kalibru 120mm) miało być dostarczane przez firmę Rhinemetall.

20 Stycznia 1977 zamówiono trzy kadłuby i dwie wieże serii przedprodukcyjnej. Odbioru pierwszego wozu dokonano 11 Października 1978, pierwszy wóz wyposażono w wieże T 21 i poddawano testom polowym aż do początku 1979 w szkole wojsk pancernych w Munster.

Kolejne pojazdy przyjęto jeszcze w tym samym roku. Pierwszy wóz seryjny (a czwarty z linii produkcyjnej) przyjęto na uzbrojenie Bundeswehry 25 Października 1979. Trzeba jednak pamiętać że wozy pierwszej transzy produkcyjnej czyli oznaczone jako

Leopard 2A0 lub Leopard 2A1 nie posiadały jeszcze kamery termowizyjnej w głównym celowniku działonowego, z tego powodu wyposażono je w prostszy system PZB-200 oparty o reflektor podczerwieni i odbiornik w głównym celowniku.

Kilka własnych przemyśleń

Jak można zauważyć rozwój czołgu Leopard 2 trwał przez stosunkowo krótki czas (Biorąc pod uwagę jedynie bardziej zaawansowane prace już po anulowaniu programu MBT/KPz-70), przyglądając się więc konstrukcji można zauważyć zastosowanie wielu kompromisów (które też zaistniały w innych konstrukcjach tego okresu, ot choćby w amerykańskim M1 gdzie aby ciąć koszty i czas, postanowiono zastosować metodę wprowadzania kolejnych ulepszeń w tzw. Block’ach), te kompromisy są chyba najlepiej widoczne w konstrukcji wieży. Umieszczenie głównego celownika, nie jest najlepsze choć nie jest też tragicznie, owszem celownik jest wrażliwy na trafienia w przód wieży, istnieje też ryzyko przebicia tam pancerza tudzież przeniknięcia pocisku czy jego fragmentów przez otwór w którym umieszczone są elementy celownika wchodzące do wnętrza wieży. Naturalnie jednak takie umieszczenie jest w pełni zrozumiałe, pozwalało na przykład znacznie lepiej ochronić go przed odłamkami rozrywającej się amunicji artyleryjskiej, a to sowiecka artyleria uznawana była za zagrożenie groźniejsze nawet od czołgów czy broni przeciwpancernej na wyposażeniu sił zbrojnych ZSRR.

Innym kompromisem jest przeżywalność załogi, z 42 sztuk amunicji do armaty, jedynie 15 przechowywanych jest w wieży, a dokładniej w odizolowanym magazynie w niszy wieży, wyposażonym w słabe ogniwo. Reszta składowana jest pod przednim pancerzem kadłuba po lewej stronie obok kierowcy. Zapalenie się tej amunicji spowoduje śmierć załogi i całkowitą utratę wozu (z prawdopodobnie widowiskową utratą wieży w stylu maszyn sowieckich).

Także osłona niszy wieży gdzie znajdują się elementy SKO, napędy wieży, amunicja itp. Jest znacznie słabsza niż w wypadku przedziału załogi, wydaje się to naturalne jednak trzeba pamiętać o zasadzie kątów bezpiecznego manewrowania, czyli iż należy zapewnić wysoki stopień ochrony pojazdu z przedniej półsfery czyli jakichś 60 stopni (+/- od 0 do 30 stopni tak w prawo jak i lewo od osi wzdłużnej pojazdu). W Leo2 nisza chroniona jest stalowym pancerzem grubości jakichś ~50-80mm, dla porównania w wozach serii M1 jest to już na całej długości burt wieży pancerz wielowarstwowy o grubości ~360-380mm, oczywiście oba rozwiązania mają wady i zalety.

Leopard 2 zdecydowanie był i jest jednym z najlepszych czołgów podstawowych na świecie, ale także zdecydowanie nie jest najlepszym mimo tego iż w ten sposób jest promowany w telewizji, wielu publikacjach czy Internecie. Ta promocja też często skupia się na ogólnikach i całkowitym braku nawet bardzo pobieżnej analizy konstrukcji oraz porównania z innymi konstrukcjami.

Z czego to wynika, moim zdaniem z fałszywego ale wciąż żywego mitu rzekomej doskonałości konstrukcji niemieckich, bo o ile wręcz należy się zgodzić iż Niemcy projektowali i projektują znakomity sprzęt, o tyle nigdy nie był on całkowicie lepszy od sprzętu innych wiodących producentów uzbrojenia. A często sukcesy niemieckiej broni pancernej wynikały raczej z braku godnego przeciwnika lub jego błędów (taktycznych czy strategicznych) niż z doskonałości uzbrojenia.

Leopard 2 poza znakomitą jakością oraz stosunkowo niską ceną (szczególnie eksploatacji z racji znakomitego i oszczędnego silnika… jak na silnik czołgowy rzecz jasna) niczym specjalnie się nie wyróżnia, siła ognia wysoka lecz porównywalna z innymi konstrukcjami, opancerzenie również (pod pewnymi względami ustępuje innym konstrukcją, lecz nie samą jakością opancerzenia a raczej dystrybucją pancerza na sylwetce pojazdu i szczegółami konstrukcyjnymi), mobilność jest porównywalna z innymi konstrukcjami, przeżywalność załogi w wyniku perforacji pancerza, jak w 99% konstrukcji stosunkowo niska jeśli dojdzie do zapłonu amunicji (pod pewnymi względami wozy T-72 i T-90, jeśli mają załadowane jedynie kasety amunicyjne zmechanizowanego systemu ładowania armaty, będą charakteryzować się wyższą przeżywalnością załogi w wyniku perforacji pancerza niż konstrukcje zachodnio europejskie lub wzorowane na nich. A faktem niepodważalnym jest iż racji sposobu przechowywania amunicji, wciąż mimo upływu lat, najwyższy poziom przeżywalności załogi oferują czołgi serii M1 Abrams i to mimo często wręcz ewidentnej nagonki na tą konstrukcję czy ogólnie konstrukcje zza oceanu, choć to już temat na zupełnie inną pracę).

W kolejnej części, postaram przybliżyć się historię produkcji tego czołgu, różne jego wersje oraz dane techniczne a także za pomocą fotografii i rysunków przybliżę wyżej wymienione kwestie związane z opancerzeniem oraz składowaniem amunicji.

Bibliografia

Jerchel M. & Schnellbacher U. Leopard 2 Main Battle Tank 1979-1998,

Użycki D. & Witkowski I. Czołg Leopard 2,

Źródła uzupełniające

Forum TankNet - http://208.84.116.223/forums/

СИЛА РОССИИ. Форум сайта «Отвага» - http://otvaga2004.mybb.ru/