Szkolnictwo w Wojsku Polskim na froncie wschodnim w latach 1943 - 1945

 Autor: Jakub Zyska czwartek, 13 października 2011 08:27

Ponizszy artykuł porusza bardzo ważną kwestię w dziejach Ludowego Wojska Polskiego, która mimo wszystko jest często pomijana. W artykule przedstawione zostały kolejne etapy formowania się szkolnictwa w Wojsku Polskim na froncie wschodnim mającego w jak największym stopniu zapewnić narodowy charakter sił zbrojnych formowanych pod egidą ZSRR.

        Od II połowy 1942 roku widoczne było załamywanie się stosunków dyplomatycznych pomiędzy londyńskim rządem gen. Sikorskiego, a władzami radzieckimi. Równocześnie z pogarszaniem wzajemnych relacji z legalnymi polskimi władzami, Stalin przygotował nowe całkowicie oddane mu kadry skupione wokół nieistniejącego jeszcze formalnie Związku Patriotów Polskich z Wandą Wasilewską na czele.¹

         W efekcie działań podjętych przez emigracyjny rząd polski po ujawnieniu przez Niemców zbrodni Katyńskiej², w nocy z 25 na 26 kwietnia wezwanemu na Kreml ambasadorowi Tadeuszowi Romerowi, Ludowy Komisarz Spraw Zagranicznych Wiaczesław Mołotow, przedstawił tekst o „przerwaniu stosunków dyplomatycznych.” ³

         Przerwanie polsko – radzieckich stosunków dyplomatycznych miało przełomowe znaczenie dla przyszłych losów Polski. Stalin nie musiał już od tej pory liczyć z legalnym emigracyjnym rządem polskim. Decyzje o jej przyszłości miał teraz podejmować w oparciu o nowe siły polityczne całkowicie oddane radzieckiemu wodzowi i znacznie inaczej pojmujące interes narodowy.⁴

6 maja po uregulowaniu podstawowych spraw dotyczących organizacji i powstania jednostki, Państwowy Komitet Obrony ZSRR podjął uchwałę nr 3294 o rozpoczęciu formowania 1. DP im. T. Kościuszki. 8 maja wiadomość tę podano w formie oficjalnego komunikatu rządowego w radio i prasie: „Rząd radziecki postanowił zadośćuczynić prośbie Związku Patriotów Polskich w ZSRR w sprawie utworzenia na terytorium ZSRR polskiej dywizji im. Tadeusza Kościuszki w celu wspólnej walki z Armia Czerwoną przeciwko najeźdźcom niemieckim. Formowanie dywizji już się  rozpoczęło”.⁵

         Utworzenie 1 Dywizji Piechoty im. T. Kościuszki niezależnie od politycznych uwarunkowań dawało Polakom jedyną szansę na wyrwanie się z radzieckich więzień i łagrów oraz powrót do ojczystej ziemi godnie, z bronią w ręku.

         Organizatorzy 1. DP im. T. Kościuszki zdawali sobie sprawę, iż aby móc myśleć o dalszej rozbudowie dywizji jak i wojska należy rozpocząć kształcenie własnych kadr oficerskich i podoficerskich. Był to priorytetowy, a zarazem pożądany kierunek działań, gdyż zapewniano w ten sposób jeszcze bardziej narodowy charakter wojska.⁶

         Z powodów organizacyjnych, dywizja mogła zorganizować szkolenie kadr tylko na najniższe szczeble dowodzenia. Elewi szkoleni byli głównie w specjalnościach jakie organicznie wchodziły w skład dywizji lub znajdowały się wśród jednostek ponadetatowych. Specjalności, w których szczególnie brakowało kadry to :

·         - piechota,

·         - służba oświatowa,

·         - artyleria,

·         - specjalności techniczne.⁷

         Samodzielny batalion szkolny powstał na podstawie rozkazu dowódcy z dnia 1 czerwca 1943 roku. Formowany był  według radzieckiego etatu 04/503, a w jego skład wchodziły „dwie kampanie piechoty po trzy plutony, kompania ckm z dwoma plutonami ckm i jednym rusznic przeciwpancernych ,kompania moździerzy z dwoma plutonami moździerzy 50 mm i dwoma plutonami moździerzy 82 mm”. Etatowo liczył on 410 żołnierzy. Na dowódcę mianowano majora Aleksandra Kołowa, zaś od 1 lipca 1943 roku funkcję tę objął przedwojenny oficer zawodowy kpt. Jan Łopaciński. Kształcenie organizowano według radzieckich programów szkół oficerskich  i podoficerskich, typu wojennego  z pewnymi zmianami. Pod koniec sierpnia zakończyła się edukacja elewów z batalionu szkolnego. Po zdaniu egzaminów przez 389 elewów, część została wysłana do 1. DP im. T. Kościuszki zaś pozostali zasilili formującą się 2. DP im. J. H. Dąbrowskiego.⁸

 W składzie samodzielnego batalionu szkolnego utworzono rozkazem dowódcy dywizji kompanię podchorążych w celu kształcenia własnych kadr oficerskich. Z czasem kompania przyjęła nazwę Dywizyjnej Szkoły Podchorążych. Jej pierwszym dowódcą został kpt. Leonid Muratow, zaś od 1 lipca zastąpił go por. Zygmunt Wilkin. Program kształcenia opierał się na radzieckich programach typu wojennego; trwał on 2 miesiące i miał na celu przygotowanie oficera do dowodzenia plutonem w sytuacji bojowej i zapoznanie go z różnymi rodzajami broni w jaką był wyposażony jego pododdział. Między 17 a 19 sierpnia przeprowadzono egzaminy m.in. z taktyki, nauki o broni, terenoznawstwa, zaś 27 sierpnia 1943 roku odbyła się promocja 165 oficerów, 114 skierowano do 1. DP, a pozostali zasilili

2. DP.⁹ 

         Ze względu na specyfikę 1. DP aparat oświatowy w pełnił bardzo ważną funkcję, gdyż to od niego zależała postawa dywizji, jak i jej oblicze. Według etatu dywizja potrzebowała 553 pracowników pionu oświatowego w tym 171 oficerów i 382 podoficerów.¹⁰ Działacze Związku Patriotów Polskich z Wasilewską na czele zdawali sobie sprawę, że stanowiska te powinni zajmować ludzie właściwie przygotowani, reprezentujący wizję budowy „nowej demokratycznej Polski”. W początkowym okresie istnienia byli tam kierowani ludzie powiązani z ruchem komunistycznym, lewicowym bądź reprezentujący chęć działania według linii politycznej ZPP. Większość z osób przybywających na te stanowiska nie posiadała przeszkolenia wojskowego dlatego stworzono dla nich dwutygodniowe kursy po których uzyskiwali awans na pierwszy stopień oficerski. „Doceniając wkład w przygotowanie żołnierzy do walki, w przededniu bitwy pod Lenino przemianowano korpus oficerów i podoficerów oświatowych 1. Dywizji na polityczno – wychowawczych.” ¹¹

         Największe kłopoty pojawiły się specjalnościach technicznych, gdyż czas kształcenia kadry był znacznie dłuższy niż w piechocie. Dodatkowo kandydaci musieli posiadać odpowiednie wykształcenie ogólne.

         10 lipca 1943 r. zarządzeniem dowódcy 1.DP, przy 1.puku artylerii lekkiej zorganizowano kurs mający kształcić specjalistów głównie na stanowiska dowódców plutonów ogniowych. 462-godzinny program nauki zakładał kształcenie następujących przedmiotów:

·         - instrukcja strzelania (172 godziny);

·         - taktyka (70 godzin);

·         - sprzęt artyleryjski (62 godziny);

·        -  topografia (50 godzin).¹²

         Na początku października po 3-miesięcznym zrealizowaniu kursu pierwszych 40 absolwentów skierowano do pododdziałów 1. DP przygotowujących się do bitwy pod Lenino.¹³

         Największy problem dla dowództwa WP stanowił brak kadr dla broni pancernej, dlatego już 15 czerwca utworzono kurs oficerski dla dowódców czołgów w Biełoomucie. Kształcono na nim oprócz dowódców plutonów także mechaników-kierowców, celowniczych i radiotelegrafistów. Po dwumiesięcznym szkoleniu mianowano pierwszych podchorążych do stopni podporucznika, zaś 24 do stopnia chorążego.¹⁴

         Wraz z rozpoczęciem tworzenia ludowego Lotnictwa Polskiego na ziemiach ZSRR, dowództwo dywizji wobec braku kadry dowódczej postanowiło kształcić cały personel latający i techniczny od podstaw. Już 23 VII 1943, pierwszych 17 polskich uczniów zaczęło w Grigoriewskoje kształcenie na pilotów. Program teoretyczny siedmiomiesięcznego kształcenia obejmował: mechanikę lotu, nawigację, metrologię, a także wyszkolenie techniczne. Następnie uczniowie przystępowali do zajęć praktycznych w powietrzu.¹⁵

         Stworzenie własnego szkolnictwa wojskowego pozwoliło do końca sierpnia 1943 roku wykształcić 325 oficerów i ponad tysiąc podoficerów. Dzięki temu uzupełniono braki w kadrze dywizji oraz jej organicznych pododdziałach. Ponadto stworzono sprzyjające warunki do dalszego rozwoju PSZ na terytorium ZSRR, jak również do rozwoju wojskowego szkolnictwa polskiego.¹⁶

         Wobec dynamicznego rozwoju 1 DP., dowództwo dywizji wraz z zarządem głównym ZPP podjęli starania o przemianowanie dywizji w korpus.10 sierpnia 1943 roku Państwowy Komitet Obrony ZSRR wyraził zgodę na sformowanie 1 Korpusu PSZ w ZSRR. 19 sierpnia gen. Berling przystąpił do tworzenia korpusu.¹⁷

         Wobec dużego zapotrzebowania na kadry dla powstającego korpusu, polskie dowództwo na początku lipca zwróciło się z prośbą do rządu radzieckiego o umożliwienie utworzenia przy jednej z radzieckich szkół wojskowych oddziału podchorążych, który w przyszłości mógłby się stać bazą dla polskiej szkoły oficerskiej. Główny Zarząd Formowania Armii Czerwonej wydał dyrektywę nr 130 816, nakazującą utworzenie w Oficerskiej Szkole Piechoty im. Klimenta Woroszyłowa w Riazaniu polskiego batalionu podchorążych o zmiennym stanie 500 osób.¹⁸

         W połowie sierpnia 1943 r. na podstawie ustaleń z radzieckimi władzami w ramach Oficerskiej Szkoły Piechoty im. K. Woroszyłowa utworzono Szkołę Oficerską 1. Korpusu PSZ w ZSRR. W jej ramach stworzono drugi batalion dla podchorążych.¹⁹  Nabór do szkoły rozpoczął się już na początku sierpnia, pierwszych kandydatów skierowały radzieckie komisariaty wojskowe, na początku przechodzili oni krótkie szkolenie wojskowe. Pierwszym komendantem szkoły mianowano mjr Jana Łopacińskiego, zaś jego zastępcą porucznika Bolesława Dróżdża. Wraz z kadrą oficerską mającą szkolić żołnierzy do szkoły przybyła grupa kandydatów wybrana z pododdziałów korpusu, a także 60 najlepszych absolwentów  kursu podoficerskiego z samodzielnego batalionu szkolnego 1 DP. Edukację w szkole rozpoczęto 1 września 1943 r.

         Z powodu braku odpowiednich kandydatów szkolenie w 2. batalionie rozpoczęło się dopiero w połowie października 1943 r. Kształcenie podjęło 402 słuchaczy podzielonych w ramach 2. batalionu na 4 kompanie. Do końcowego egzaminu dopuszczono 354 osoby. Egzaminy trwające 12 dni obejmowały następujące  przedmioty: wyszkolenie polityczne, taktykę, teorię strzelania, naukę o broni, kierowanie ogniem, musztrę, terenoznawstwo, regulaminy i wyszkolenie saperskie. 9 lutego 1944 r. stopień podporucznika uzyskało 86 absolwentów, zaś chorążego 268.

         Wraz z powstaniem 1. Korpusu PSZ, wzrosło zapotrzebowanie także na oficerów polityczno – wychowawczych, którzy mieli indoktrynować masy żołnierskie. Kształcono ich na kursach dywizyjnych i korpusowych.

         Program takiego kursu obejmował: 48 godzin poświęconych pracy polityczno – wychowawczej, a także 24 godziny zajęć ogólno – wojskowych. Uczestnicy takich kursów doskonalili wiedzę na temat m.in. „dziejów ojczystych, literatury polskiej, analizy przyczyn klęski wrześniowej i walki zbrojnej narodu polskiego. Kilka tematów poświęconych było bezpośrednim, praktycznym zadaniom oficerów oświatowych.” ²⁰

         Kształcenie oficerów w specjalnościach technicznych trwało znacznie dłużej nauka oficerów piechoty, dlatego też w momencie stworzenia 1. Korpusu PSZ w ZSRR, kandydaci na oficerów kształcili się jeszcze w ramach szkół pułkowych. Rozkazem dowódcy 1. Korpusu planowano stworzyć: Szkołę Podchorążych Artylerii przy brygadzie artylerii oraz sformować Techniczną Szkołę Podchorążych. Z powodów organizacyjnych projekty stworzenia obu szkół nie powiodły się, a kandydatów do skierowano do szkół radzieckich.²¹

          W listopadzie zorganizowano kurs chorążych w 1. samodzielnym dywizjonie artylerii przeciwlotniczej. Przystąpiło do niego 20 podoficerów, program kształcenia obejmował: taktykę, strzelanie artylerii plot., topografię, opis sprzętu oraz pracę bojową. Następnie absolwentów skierowano na czteromiesięczną praktykę. Po jej zakończeniu w maju 1944 r. przeprowadzono egzaminy w wyniku których 6 osób otrzymało nominację na pierwszy stopień oficerski.²²

         W ramach kursu organizowanego przy Brygadzie Pancernej, w końcu grudnia 1943 r., 43 podchorążych mianowano na stopień oficerski w tym 5 otrzymało stopień podporucznika broni pancernej.²³

         Wraz z powstaniem 1. Korpusu uwypuklił się brak odpowiednich kadr podoficerskich mogących zapewnić odpowiednie z etatem obsadzenie oddziałów korpusu. Już od samego początku istnienia 1. Korpusu dowództwo zwróciło szczególną uwagę na konieczność szkolenia własnych kadr podoficerskich. Z dniem 15 IX 1943 r. planowano rozpocząć szkolenie 1850 elewów w różnych specjalnościach. Brak odpowiednich kandydatów spowodował załamanie się tego ambitnego przedsięwzięcia, według planu z 15 IX wykształcono wysiłkiem własnych sił około 1000 podchorążych.²⁴

         Szkolnictwo organizowane na potrzeby 1. Korpusu PSZ w ZSRR borykało się z wieloma problemami, były to m.in. brak odpowiedniej kadry dydaktycznej, niewielki nabór odpowiednich kandydatów, złe warunki do kształcenia( braki w pomocach naukowych, braki odpowiednich pomieszczeń do nauki itp.). Powyższe czynniki spowodowały, że poziom kształcenia w polskich szkołach nie był najwyższy, jednak pomimo tych problemów udało się w 100 procentach zaspokoić potrzeby kadrowe korpusu przed przekształceniem go w armię.

         Po wyzwoleniu w początkach 1944 r. znacznych obszarów II RP, głównie Wołynia,  Podola i Pokucia powstały sprzyjające warunki do dalszej rozbudowy WP w ZSRR. Zarząd ZPP i CBKP w celu wzmocnienia swojej pozycji zwróciło się z prośbą do rządu radzieckiego o możliwość dalszej rozbudowy PSZ w ZSRR w oparciu o nowe źródło rekrutacji – Polaków zamieszkujących wyzwolone tereny. Władze radzieckie przychylnie odniosły się do tej prośby, zaś 16 III 1944 r. Sztab Generalny Armii Czerwonej wydał dyrektywę podpisaną przez gen. Antonowa o przeformowaniu 1. Korpusu PSZ w 1. Armię Polską w ZSRR.²⁵

         Armia miała składać się z: dowództwa i sztabu, czterech dywizji piechoty, trzech brygad artylerii, brygady kawalerii, dywizji lotniczej, korpusu pancernego oraz wielu oddziałów i pododdziałów, a także armijnych pododdziałów dowodzenia i zabezpieczenia. Dowódcą Armii został gen. Z. Berling, miejscem formowania zaś ośrodki w Sumach oraz od VII 1944 r. w Żytomierzu.²⁶

         W celu usprawnienia rozbudowy i obsady stanowisk w armii utworzono Główny Sztab Formowania, zaś w jego strukturze w ramach przygotowania kadr powołano Centrum Wyszkolenia Armii( CWA ). W skład CWA wchodziły Centralna Szkoła Podchorążych oraz  Wyższa Szkoła Oficerska, jednostka ta czuwała także nad kształceniem Polaków w szkołach i na kursach Armii Radzieckiej. Powołanie CWA pozwoliło skoordynować kształcenie wszystkich rodzajów broni i służb w ramach szkół oficerskich.²⁷

         Znaczący wpływ na rozwój polskiego szkolnictwa wojskowego miało przekazanie Polskim Siłom Zbrojnym w ZSRR przez Sztab Generalny Armii Czerwonej, 1. Moskiewskiej Szkoły Karabinów Maszynowych w Riazaniu. Dzięki tej decyzji 31 III 1944 r. na bazie tej uczelni (przy użyciu jej bazy materiałowej i części kadry dydaktycznej) utworzono Centralną Szkołę Podchorążych (CSP) PSZ w ZSRR.²⁸

         Kształcenie oficerów w ramach CSP trwać miało od 3 ( saperzy i piechota) do 4 miesięcy (pozostali). Nauka miała składać się z 9 godzin obowiązkowych każdego dnia dodatkowo każdy elew zobowiązany był do 2 godzin nauki własnej. Jeśli chodzi o wymagania do przyjęcia na kurs oficerów piechoty, kandydat powinien posiadać ukończone 8 klas szkoły (wg radzieckiego systemu). W kwietniu do szkoły przybywali kandydaci m.in. ze Szkoły Oficerskiej 1. Korpusu, radzieckich szkół wojskowych( np. Leningradzkiej Szkoły Artylerii w Kostromie; Saratowskiej Szkoły Pancernej czy też z Moskiewskiej Szkoły Inżynieryjnej).Szkoła miała równocześnie kształcić 2 tys. żołnierzy, jednak od początku pojawiły się problemy z pełnym zapewnieniem etatów. Główne powody takiego stanu rzeczy to: brak odpowiednio wykształconych kandydatów; działalność rządu londyńskiego dyskredytująca „ludowe” siły zbrojne. Szkoła nawet przy pełnym uzupełnieniu etatu nie mogła pokryć zapotrzebowania kadr dla dynamicznie rozwijających się PSZ, dlatego też korzystając z wcześniejszych doświadczeń organizowano również kursy oficerskie w ramach poszczególnych dywizji. Kolejnym sposobem na uzupełnienie kadry oficerskiej było tworzenie Kursów Chorążych Armii, jednak w okresie istnienia 1. Armii w ZSRR nie zdołały one promować oficerów.²⁹

         Wyższa Szkoła Oficerska (WSO) powstała na podstawie dyrektywy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej z 19 IV 1944 r. Kształtowanie szkoły rozpoczęło się w połowie maja zaś dowódcą został gen. Witalis Martanus. Szkoła miała edukować oficerów na średnie szczeble dowodzenia. Stan zmienny słuchaczy liczył 750 słuchaczy, edukacja trwać miała 3 miesiące, na pierwszy kurs z powodu braku odpowiednich kandydatów przyjęto 304 oficerów. Kadra szkoły składała się w większości z wykwalifikowanych nauczycieli jednak częstym problemem był brak znajomości języka polskiego co znacznie utrudniało edukację. Kształcenie kończyło się egzaminami z następujących przedmiotów : wyszkolenia polityczno -  wychowawczego, wyszkolenie taktyczne, topografia, wyszkolenie ogniowe, wyszkolenie z łączności, wyszkolenie saperskie oraz wojska inżynieryjne.³⁰

         W związku ze specyfiką powstającej armii, powstało wielkie zapotrzebowanie na oficerów polityczno – wychowawczych. 20 III 1944 r. zorganizowano specjalny trzymiesięczny kurs przy Oficerskiej Szkole Politycznej Moskiewskiego Okręgu Wojskowego. W ramach tego kursu kształciło się 128 kandydatów na oficerów polityczno – wychowawczych. Na przełomie kwietnia i maja udało się zrealizować plan utworzenia Szkoły Polityczno – Wychowawczej, miała ona zgodnie z rozkazem dowódcy 1. Armii  z 5 VII, posiadać zmienny stan 300 słuchaczy.³¹  

         W utworzonej CSP, powstały oddziały specjalistyczne mające szkolić kandydatów w następujących specjalnościach: artylerii, łączności, kawalerii, wojskach inżynieryjnych i pancernych. Stworzone oddziały miały stać się zalążkiem przyszłych szkół specjalistycznych rodzajów broni i służb. Pierwszą szkołą zrealizowaną według takiego planu była Pierwsza Szkoła Podchorążych Artylerii zorganizowana w Chełmie.³²

         Maj 1944 r. przyniósł pierwsze efekty kształcenia polskich kadr lotniczych, w ramach 1. Pułku Lotnictwa Myśliwskiego „Warszawa” po 10 miesiącach nauki wykształcono 33 pilotów. Dzięki temu przedsięwzięciu pułk stał się pełnowartościową jednostką bojową.³³ 

         Kształcenie kadr podoficerskich odbywało się podobnie jak w poprzednich etapach formowania PSZ w ZSRR – kandydatów kształcono w etatowych batalionach szkolnych oraz nieetatowych szkołach podoficerskich w oddziałach i samodzielnych jednostkach. Najlepiej rozwijało się szkolenie podoficerów piechoty i aparatu polityczno wychowawczego, jednak z czasem coraz lepiej rozwijało się także kształcenie w ramach artylerii i saperów. W okresie istnienia 1. Armii w ZSRR, widoczne były początki własnego kształcenia podoficerów w ramach: specjalistów broni chemicznych, kwatermistrzostwa, a także  własnych kadr podoficerskich w służbie zdrowia.

         Początki polskiego szkolnictwa organizowanego na ziemi radzieckiej stanowiły ważny etap w rozwoju polskiego szkolnictwa wojskowego w wyzwolonym kraju. Ponadto dzięki własnemu szkolnictwu udało się zwiększyć stan PSZ.

         Wyzwolenie znacznych obszarów ziem polskich w wyniku letniej ofensywy 1944 r., stworzyło perspektywy do dalszej rozbudowy wojsk polskich. Powołany przez Stalina – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (tymczasowy organ władzy wykonawczej) w jednym z punktów przedstawionego przez siebie manifestu zakładał walkę z III Rzeszą do ostatecznego zwycięstwa oraz wyzwolenia pozostałych zachodnich i północnych ziem polskich. Większość dokumentów wydawanych przez KRN dotyczyła wojska, 21 VII został wydany dekret o scaleniu Armii Ludowej i Armii Polskiej w ZSRR w wyniku którego powstało Wojsko Polskie.³⁴  

         Według planów z grudnia 1944 r. WP  miało osiągnąć liczebność 300 tys. żołnierzy (w tym 36 tys. oficerów i 70 tys. podoficerów i podchorążych)³⁵. Aby móc zrealizować tak ambitne plany rozwoju wojska należało uruchomić jak najszybciej szkolenie własnych kadr. W tym celu w październiku 1944 r. wyodrębniono z Szefostwa Mobilizacji i Uzupełnień samodzielną instytucję podległą ND WP – Centrum Wyszkolenia Oficerów WP. Zadaniem CWO WP było koordynowanie procesu kształcenia, programowania oraz kontrolowania edukacji kadr oficerskich.³⁶

         Analogicznie jak w poprzednich etapach tworzenia szkolnictwa wojskowego kształcenie realizowano w ramach szkół: piechoty, polityczno – wychowawczych, rodzajów broni i służb technicznych, kwatermistrzostwa i administracji wojskowej.

         Z oczywistych względów najlepiej rozwijały się szkoły piechoty. Oprócz CSP w Riazaniu, kandydatów szkolono także na Kursach Chorążych 1. Armii przeniesionych do Mińska Mazowieckiego, dodatkowo stworzono Kursy Chorążych dla 2. AWP w Kąkolewnicy. 20 IX rozkazem ND WP zarządzono stworzenie Frontowej Oficerskiej Szkoły Piechoty w Lublinie. Komendantem szkoły został płk Konstanty Kontrym, etatowo miała kształcić 800, zaś od X 1944 r. liczbę podniesiono do 2000 podchorążych.³⁷

         2 XII 1944 r. rozkazem nr 131 ND WP, CSP została przekwalifikowana na „Oficerską Szkołę Piechoty nr 1”. Szkoła ta miała kształcić wyłącznie oficerów piechoty, przebazowano ją do Krakowa gdzie od II 1945 r. rozpoczęła swoja działalność. Frontową Oficerską Szkołę Piechoty przemianowano na „Oficerską Szkołę Piechoty nr 2”. Kursy Chorążych Armii zreformowano i stworzono z nich Szkoły Oficerskie 1. i 2. AWP.³⁸

         We wrześniu 1944 r. Szkołę Oficerów Polityczno – Wychowawczych przeniesiono do Lublina, gdzie na podstawie rozkazu nr 52 ND WP z X 1944 r. zmieniono jej nazwę na Centralną Szkołę Oficerów Polityczno – Wychowawczych, ponadto zwiększono jej etat do 850 słuchaczy. Kandydatów na oficerów polityczno – wychowawczych szkolono również w stworzonych przy 1 i 2 AWP Szkołach Oficerów Polityczno wychowawczych. 7 IV 1945 r. zgodnie z rozkazem nr 64 ND WP zdecydowano o włączeniu obu szkół armijnych w skład przeniesionej z Lublina do Łodzi Centralnej Szkoły Oficerów Polityczno – Wychowawczych. Ponadto korzystając z poprzednich doświadczeń przy tworzeniu PSZ organizowano doraźne kursy( trwające od 2 tygodni do 3 miesięcy) przy jednostkach armii bądź w ramach innych szkół oficerskich.³⁹

         Pierwszym rodzajem broni jaki rozwinął własne szkolnictwo wojskowe w ramach WP, była artyleria. Szkoła Podchorążych Artylerii powstała na podstawie dowódcy armii z 5 VII 1944 r.  Program przewidywał 6 – miesięczny czas kształcenia, jej komendantem został płk Aleksander Hulej. Formowanie placówki zakończono 15 X w Chełmie, wg etatu miała kształcić 1500 chorążych, do jej formowania użyto skład osobowy z CSP w Riazaniu. Od  2 XII 1944 r. szkoła zmieniła nazwę na Oficerska Szkoła Artylerii( OSA – 1). Po  wyzwoleniu Torunia, dowództwo postanowiło stworzyć  w tym mieście drugą szkołę artylerii OSA – 2, jednak szkoła do końca wojny nie rozpoczęła swej działalności.⁴⁰

         Zgodnie z rozkazem ND WP  z 19 X 1944 r. rozporządzono stworzenie szkół : czołgów, łączności i saperów.

         Oficerska Szkoła Broni Pancernej sformowana miała być do 10 XI 1944 r. „Szkoła kształcić miała dowódców : czołgów, plutonów czołgów, plutonów samochodów pancernych, plutonów samochodowych, dowódców plutonów motocykli, dział pancernych i oficerów polityczno – wychowawczych, a także techników czołgowych i mechaników kierowców czołgów ciężkich KW.”Płk Jan Lewandowski został jej komendantem.  W kwietniu 1944 r. szkołę przeniesiono do Modlina.⁴¹

         Zgodnie z rozkazem dowódcy WP do 15 XI 1944 r. sformowana miała zostać Oficerska Szkoła Łączności. Etatowo kształcić miała 800 podchorążych zaś miejscem w którym powstała był Zamość. Placówka ta powstała na bazie 67. zbłącz, Szkoły Radiowej Sztabu Partyzanckiego i pododdziału łączności CSP. Oficerów łączności kształcono również na dwumiesięcznych kursach przy Szkole Radiotelegrafistów Polskiego Sztabu Partyzanckiego w Mełgwi k. Lublina.⁴²

         Oficerską Szkołę Saperów o stanie zmiennym 1200 słuchaczy nakazano sformować w Przemyślu do 15 XI 1944 r. Bazę do stworzenia szkoły stanowić miały radziecka Miczurińska Szkoła Saperska oraz oddział podchorążych saperów z CSP.

         31 X 1944 r. rozkazem nr  91 ND WP powołano Wojskową Szkołę Lotniczą WP w Zamościu. Zorganizowana została na bazie 6. armijnej szkoły lotniczej Armii Radzieckiej w Czkałowie. Etat zmienny szkoły liczył 1130 podchorążych, w tym 480 personelu latającego i 650 technicznego. Obowiązki komendanta szkoły od 9 I 1945 r. sprawował gen. brygady pilot Józef Smaga. Z powodu trudności występujących w czasie kształcenia zdecydowano się na podział szkoły na dwie uczelnie. 13 IV 1945 r. ND WP rozkazem nr 86/org. powołało Wojskową Szkołę Pilotów w Dęblinie o stanie 500 podchorążych, a także Wojskową Techniczną Szkołę Lotniczą w Zamościu o etacie 860 podchorążych.⁴³

         Edukację kadr oficerskich w ramach służb kwatermistrzowskich organizowano na doraźnie przygotowywanych kursach. W X 1944 r. zorganizowano kursy przygotowawcze pracowników służby intendenckiej przy Głównym Kwatermistrzostwie WP, na podstawie tych kursów 2 XII 1944 r. stworzono Oficerską Szkołę Intendentury w Lublinie.

         Jak już wcześniej wspomniałem kształcenie oficerów w ramach polskiego szkolnictwa wojskowego odbywało się wg radzieckich programów szkół oficerskich typu wojennego, nieco zmodyfikowanych dla  potrzeb polskich. W październiku 1944 r. Centrum Wyszkolenia Oficerów WP przygotowało własne programy edukacji oficerów piechoty. Zakładały one 2- i 3 – miesięczny okres nauki. Pierwszy obejmował 484 godz., zaś drugi 744 godz. Oba programy kładły główny nacisk na szkolenie taktyczne( głównie tematyka natarcia) oraz strzeleckie (znajomość broni plutonu, umiejętność celnego strzelania). W procesie kształcenia oficerów kładziono również nacisk na przygotowanie pod względem polityczno – społecznym. Wraz z końcem wojny programy ponownie zmodyfikowano.⁴⁴

         Program kształcenia oficerów polityczno – wychowawczych zależał od długości szkolenia. Kształcenie trwało od 21 do 250 godz. Główne wykłady obejmowały zagadnienia z historii Polski; historii ZSRR; problematyki międzynarodowej; gospodarki, geografii  i kultury Polski; pracy oficera polityczno – wychowawczego, budowy „nowego odrodzonego państwa polskiego”. Przykładowe tematy podejmowane podczas kształcenia: „Prusy – śmiertelny wróg Polski; Prohitlerowska polityka sanacji ;Charakterystyka imperializmu; Źródła siły ZSRR, Przyszły pokój i współpraca międzynarodowa a rachuby Hitlera i rządu londyńskiego; Geografia gospodarcza Polski w przyszłych granicach( bogactwa naturalne, przemysł, rolnictwo, komunikacja) ; Walka z Niemcami w literaturze polskiej”.⁴⁵ Wobec zestawienia powyższych tematów widoczna jest rola jaką miał spełniać przyszły oficer polityczno – wychowawczy.

         Programy kształcenia szkół oficerskich rodzajów wojsk posiadały wspólną cechę – przewaga czasu poświęconego na przedmioty specjalistyczne w stosunku do pozostałych.

         Oficerskie  szkoły artylerii kształciły podchorążych wg 4 lub 6 – miesięcznego programu nauczania. Główne przedmioty jakie obejmowała nauka to : „taktyka artylerii, instrukcja strzelania, sprzęt artyleryjski, topografia artyleryjska i działoczyny”⁴⁶

         Oficerska Szkoła Broni Pancernej przygotowywała oficerów o kierunku dowódczym i technicznym. Program który obejmował 4 – miesięczne szkolenie, zakładał 918 godz. zajęć programowych, z czego 630 miały stanowić przedmioty specjalistyczne (taktyczne szkolenie specjalne, strzeleckie, budowa sprzętu, eksploatacja remont oraz nauka jazdy). Przeznaczony był dla kandydatów na dowódców czołgów, dział samobieżnych, plutonów czołgów, samochodów i motocykli.

         Program nauczania dla Oficerskiej Szkoły Saperów przewidywał edukację trwającą 4 lub 8 miesięcy w zależności od przygotowania ogólnego i wojskowego chorążych. Celem programu było przygotowanie kandydata do dowodzenia plutonem lub wykonywania zadań w swojej specjalności. 70 % czasu szkolenia przeznaczano na przedmioty specjalistyczne (fortyfikacje, minerstwo, przeprawy, mosty wojskowe, zabezpieczenie inżynieryjne walki).⁴⁷

         Oficerska Szkoła Łączności kształciła oficerów wg 4 – miesięcznych programów. Zajęcia obejmowały następujące przedmioty : służba łączności, telefonia i telegrafia, radiotechnika i służba stacyjno – eksploatacyjna.

         Najdłuższy program kształcenia obowiązywał w Wojskowej Szkole Lotniczej. Czas nauki pilota trwał 18 miesięcy(6 na samolotach szkoleniowych pozostałe 12 na samolotach bojowych). Edukacja nawigatorów i mechaników trwała 12 miesięcy, zaś pozostałego personelu technicznego i specjalistów lotniczych – 6 miesięcy. W programie kształcenia największą uwagę przykładano do : teorii lotu, nawigacji, motorów lotniczych, broni lotniczej oraz strzelania powietrznego, taktyki lotniczej, a także łączności lotniczej.⁴⁸                                                                

         Po sformowaniu Oficerskiej Szkoły Intendentury, wprowadzono w niej 3 – miesięczny program kształcenia  obejmujący 502 godziny. Na szkolenie specjalistyczne przeznaczono w nim 288 godz., ogólno – wojskowe 182 godz., polityczno – wychowawcze 32 godz. Problematyka zajęć obejmowała: zaopatrzenie żywnościowe, mundurowe, taborowo – gospodarcze, sprawy finansowe, prowadzenie spraw biurowych, organizacja tyłów wojskowych, a także szkolenie strzeleckie, taktyczne, topografię i musztrę.

         Wpływ na wykształcenie podchorążych miały oprócz wspomnianych programów kształcenia, takie elementy procesu dydaktycznego jak : kadra dydaktyczna, podchorążowie oraz warunki w jakich realizowano kształcenie.

         Kadrę dydaktyczną kształcącą polskich oficerów podzielić można na trzy zasadnicze grupy:

·        oficerowie radzieccy którzy w połowie marca 1945 stanowili ponad 50%  kadry szkół oficerskich, zajmowali się głównie szkoleniem w specjalnościach technicznych;

·        oficerowie armii przedwrześniowej zajmowali głównie niższe stanowiska w szkolnictwie (często z powodów politycznych);

·        oficerowie – wychowankowie własnych szkół i kursów.⁴⁹

Tylko w Szkole Oficerów Polityczno –Wychowawczych zdecydowaną większość stanowili oficerowie narodowości polskiej, nieliczni oficerowie radzieccy zajmowali stanowiska najczęściej w administracji uczelni.

         Jeśli chodzi o kandydatów do szkół oficerskich szczególnie uprzywilejowani byli przedstawiciele klasy robotniczo – chłopskiej. Dodatkowo o przyjęciu decydowały czynniki takie jak : wykształcenie, pochodzenie społeczne, przygotowanie wojskowe, stan fizyczny, wiek, postawa obywatelska i polityczna czy też chęć do nauki. W X i XI 1944 r. ukazały się wytyczne ND WP dotyczące wieku i wykształcenia dla kandydatów, granicę wieku ustalono pomiędzy 18 a 35 lat. Kandydaci do szkół oficerskich musieli posiadać następujący cenzus wykształcenia ogólnego:

1 – 2 klasy gimnazjum (piechota),

- 2 – 3 klasy gimnazjum (saperzy, telefoniści, czołgiści, dowódcy plutonów ckm i plutonów moździerzy ),

- 2 – 3 klasy gimnazjum (piloci, artylerzyści, mechanicy czołgowi, artyleria zmotoryzowana, radiotelegrafiści).

           Często zdarzało się, że wobec braku odpowiednich kandydatów przyjmowano również osoby nie spełniające powyższych wymagań(osoby takie posiadały czasami tylko kilka klas szkoły powszechnej).⁵⁰ 

         W ciągu dwóch lat od powstania wojska polskiego na wschodzie, udało się zorganizować dosyć dobry jak na warunki wojenne system szkolnictwa wojskowego. Wykształcenie w niekorzystnych warunkach wojennych (zła baza szkoleniowa, złe warunki bytowe, trudności językowe, niedoskonałość pomocy naukowych i programów kształcenia) około 18 500 oficerów i blisko 32 000 podoficerów, jest wynikiem który na pewno nie przynosi ujmy organizatorom polskiego szkolnictwa. Dzięki tak wielkiemu poświęceniu udało się stworzyć podwaliny pod bardzo dobry system szkolnictwa wojskowego, funkcjonujący w okresie PRL.

Przypisy:

Bibliografia:

1. Celek Jan, Wyższa Oficerska Szkoła Lotnicza im. Jana Krasickiego: dzieje dęblińskiej szkoły lotniczej, Warszawa 1979.

2. Grzelak Czesław, Kształcenie kadr dla potrzeb Wojska Polskiego na froncie wschodnim 1943 – 1945, Warszawa 1989.

3. Grzelak Czesław, Wojenna edukacja kadr Wojska Polskiego na froncie wschodnim 1943 – 1945, Warszawa 2004.

4. Grzelak Czesław, Stańczyk Henryk, Zwoliński Stefan, Armia Berlinga i Żymierskiego, Warszawa 2002.

5. Grzelak Czesław, Stańczyk Henryk, Zwoliński Stefan, Bez możliwości wyboru. Wojsko Polskie na froncie wschodnim 1943 – 1945, Warszawa 1993.  

6. Honkisz Władysław, W pierwszym szeregu. Formowanie, kształcenie i działanie korpusu oficerów polityczno – wychowawczych( maj 1943 – maj 1945), Warszawa 1984.

7. Kospath – Pawłowski Edward , Chwała i zdrada. Wojsko Polskie na Wschodzie 1943 – 45, Warszawa 2010.

8. Kospath – Pawłowski Edward , Wojsko Polskie na Wschodzie 1943 – 1945, Pruszków 1993.

9. Kozerawski Dariusz, Wyższe Szkolnictwo Wojskowe w Polsce w latach 1947 – 1967, Warszawa 2005.

10, Krasiewicz Bolesław, Problemy rozwoju szkolnictwa wojskowego w latach 1943 – 1978, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1978, nr 3.

11. Krzemiński Czesław, Pułki Ludowego Lotnictwa Polskiego 1943 – 1945, Warszawa 1981.

12. Mazurkiewicz E., Wybrane problemy organizacji i rozwoju szkolnictwa ogólno – wojskowego LWP w latach 1944 – 1945, „Myśl Wojskowa” 1972, nr 12.

13. Oficerskie szkoły piechoty w Polsce. Zarys dziejów., pod. red. Teodora Wójcika, Wrocław 2001.

14. Pawłowski Edward, Powstanie, organizacja i przygotowanie do działań ludowego Wojska Polskiego: 1943 – 1945, Warszawa 1987.

15. Przytocki Kazimierz, Warszawska Pancerna: z dziejów 1 Warszawskiej Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte 1943 – 1946, Warszawa 1981.

16. Roszkowski Wojciech, Najnowsza historia Polski 1914 – 1945, Warszawa 2003.

17. Sobczak Kazimierz, Lenino – Warszawa – Berlin: wojenne dzieje 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, Warszawa 1978.

18. Szczurowski Maciej, Dowódcy Wojska Polskiego na froncie wschodnim 1943 – 1945: słownik biograficzny, Pruszków 1996.

19. Ślusarczyk Jacek, Polityka rządu gen. Sikorskiego wobec ZSRR, Warszawa 1985.

20. Ślusarczyk Jacek, Stosunki polsko – sowieckie 1939 – 1945, Warszawa 1993.

21. Wojsko Polskie w ZSRR w 1943 roku wobec powstającego systemu władzy, pod red. S. Zwolińskiego, Warszawa 2003.

22. Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Rakietowych i Artylerii im. gen. Józefa Bema. Zarys historii 1943 – 1969, Warszawa 1974.

23. Zasadziński Jan, Ośrodki szkoleniowe oficerów artylerii przeciwlotniczej w ZSRR w okresie II wojny światowej, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1978, nr 1.

Autor: Jakub Zyska