Armia Krajowa w obwodzie Janów Lubelski - Kraśnik w latach 1939-44

 Autor: Szczepan Jagiełło sobota, 03 grudnia 2011 16:45

Po przegranej kampanii wrześniowej w całej Polsce powstawały organizacje niepodległościowe, które były gotowe stanąć ponownie z bronią w celu wyzwolenia ojczyzny spod okupacji hitlerowskiej. Jako że organizacje te w swojej strukturze bazowały na przedwojennym podziale administracyjnym w powiecie Janów Lubelski powstał obwód ZWZ-AK o kryptonimie "Jemioła".

Początki konspiracji

Wraz z ponowną utratą niepodległości, naród polski podjął walkę z okupantem niemieckim. Zgodnie z prawem międzynarodowym, w wyniku legalnej sukcesji, władzę sprawował, rząd polski na emigracji. Prezydent Władysław Raczkiewicz i rząd, na czele którego stanął generał Władysław Sikorski, jednocześnie Naczelny Wódz. Na całym terytorium podbitego kraju tworzyły się spontanicznie konspiracyjne ugrupowania, zakładane przez wojskowych, jak i działaczy wszystkich nurtów życia politycznego w Polsce. Odsunięta przed wojną od współuczestnictwa w sprawowaniu władzy opozycja miała możliwość zaistnienia na arenie międzynarodowej. Na masowość powstania organizacji konspiracyjnych miało również wpływ powszechne przeświadczenie, że klęska Niemiec jest nieuchronna, że wojna skończy się szybko, wraz z powiedzeniem; „Im słoneczko wyżej, tym Sikorski bliżej”. Ruch oporu na ziemiach polskich rozpoczął się jeszcze w okresie trwania kampanii wrześniowej 1939 roku. W dniu kapitulacji Warszawy 27 września 1939 roku, powstała konspiracyjna organizacja Służba Zwycięstwu Polski (SZP). Komendantem został gen. Michał Karaszewicz–Tokarzewski, z którego inicjatywy 15 października utworzono Okręg SZP w Lublinie. Komendantem mianował płk Józefa Spychalskiego, a następnie płk dypl. Tadeusz Pełczyńskiego¹.

Generał Karaszewicz-Tokarzewski podjął się zadania kontynuowania walki z okupantem z opcją zmiany jej formy na konspiracyjną i z intencją stworzenia armii w podziemiu, która zdołałaby wykorzystać koniunkturę polityczną i militarną, aby przejść ponownie od walki podziemnej do jawnej i odtworzyć państwo polskie. Stworzona armia, aby spełniać swoje zadanie, musiała zostać sformowana w sposób odpowiadający warunkom zaistniałym w kraju i z wykorzystaniem zasobów ludzkich i materiałowych, jakie pozostały do dyspozycji po spustoszonym państwie polskim i jego dorobku społecznym². W swoim założeniu opierała się na tradycjach Polskiej Organizacji Wojskowej z I wojny światowej.

Właśnie z tego powodu rozwój sieci terenowej nie napotkał na większe trudności, gdyż Stefan Lelek-Sowa oparł go na kadrach terenowych POW. W Okręgu Lublin SZP działała do wiosny 1940 roku, a następnie, bez większych zakłóceń, przekształcona została w Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), którego podstawą była poprzednia struktura organizacyjna kierowana przez te same kadry. Opierała się w swej strukturze terytorialnej na przedwojennym podziale administracyjnym³.

W powiecie janowskim Służba Zwycięstwu Polski, została zorganizowana w końcu 1939 roku. Już w październiku i listopadzie niemal cały teren powiatu pokryty został siecią konspiracji niepodległościowych. Głównymi inicjatorami i organizatorami SZP na terenie powiatu byli: por. rez. Robert Bijasiewicz⁴ ps. „Orlik”⁵, Julian Pyz i Bolesław Grabowski. Jedna z pierwszych organizacji SZP została utworzona w Janowie Lubelskim. W jej skład weszli m.in. kpt. Kazimierz Sierakowski, komendant powiatowy Policji Państwowej, dr Jan Kuczewski, lekarz powiatowy, Henryk Banaszkiewicz, dotychczasowy starosta powiatu janowskiego, ppor. rez. Czesław Kurzawski, Adolf Burakowski, nauczyciel i Jan Winiarczyk, burmistrz Janowa Lubelskiego. Na czele organizacji w Janowie stanął por. rez. Czesław Kurzawski, a łączność organizacji zapewniała Adela Głowacka⁶.

W samym Kraśniku zaś, organizacje konspiracyjne powstały tuż po zakończeniu kampanii wrześniowej, a nawet w trakcie jej trwania. Jedną z pierwszych była Komenda Obrońców Polski (KOP). Założona została w kraju przez mjra Bolesława Studzińskiego ps. Bogdan Nitecki. W dniu 28 września 1939 roku w Lublinie odbyło się zebranie konspiracyjne, na którym powołano KOP w Okręgu Lubelskim. Wkrótce KOP powstała w Kraśniku. Jednym z jej twórców i organizatorów był adwokat Aksentowicz. Organizacja objęła swoją działalnością Kraśnik i pobliskie gminy. Jednak o jej działalności brak jest wiarygodnych informacji. Wiemy, że w 1941 roku zaprzestała działalności. Jej członkowie weszli w skład Związku Walki Zbrojnej a następnie Armii Krajowej.

Sama zaś Służba Zwycięstwu Polski powstaje w Kraśniku nieco później niż KOP, bo na przełomie grudnia 1939 i stycznia 1940 roku. Tworzyli ją: Sylwester Jastrzębski, Jan Nowak, Piotr Smok, Henryk Jelonek i Mieczysław Smok⁷.

Jesienią 1939 r. R. Bijasiewicz powołał do życia oddziały typu wojskowego, podległe Janowowi w Kawęczynie, Godziszowie i Modliborzycach. Z jego inicjatywy SZP powstała także w Zakrzówku, Urzędowie i Wilkołazie. Działalność konspiracyjną prowadził także wspominany wyżej Stefan Lelek⁸.

Decyzją z 8 listopada Premier i Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski powołał na terenie Francji Komitet Ministrów ds. Kraju (z początkiem 1940r. przemianowany na Komitet do Spaw Kraju)⁹. Rząd Polski na uchodźstwie w Paryżu postanowił utworzyć tajną organizację pn. Związek Walki Zbrojnej z gen. broni Kazimierzem Sosnkowskim ps. „Godziemba” na czele. Wraz z jej powstaniem opracowano statut; który określał główne cele organizacji:

„A) Przez skupienie w związkach konspiracyjnych jednostek najstaranniej dobranych stworzyć ośrodki czynnego oporu narodowego, przeciwdziałającego załamaniu się sił moralnych polskiego społeczeństwa.

B) Współdziałać w odbudowie Państwa na drodze walki orężnej”¹⁰.

W koncepcji organizacyjnej ZWZ zaznaczyła się dominująca w rządzie emigracyjnym nieufność do ludzi związanych z obozem rządzącym w Polsce przed wybuchem wojny. Prawdopodobnie z tego względu schemat nie przewidywał utworzenia dowództwa centralnego w kraju, ale 6 równolegle istniejących obszarów, z których każdy miał podlegać gen. Sosnkowskiemu w Paryżu¹¹.

W okręgu i obwodzie Janów Lubelski Kraśnik, przekształcenie SZP w ZWZ odbyło się wiosną 1940r. Praktycznie była to tylko zmiana nazwy (z tą samą kadrą i systemem organizacyjnym). Cała dotychczasowa sieć organizacyjna SZP stała się zatem bazą do rozwoju Związku Walki Zbrojnej, ale na nieco zmienionych zasadach. Stąd też w pow. janowskim ZWZ była dobrze rozwinięta i objęła swym zasięgiem szerokie kręgi społeczeństwa.

Jedna z pierwszych nowych baz ZWZ założona została w gminie Kawęczyn z siedzibą w Godziszowie. Działali tu aktywnie wójt Jan Wojtan i sekretarz gminy Władysław Jocek. Funkcję komendanta w rejonie pełnić miał nieznany z nazwiska oficer 24. pułku ułanów. W gminie Chrzanów w konspirację zaangażowani byli m.in. nauczyciel Jan Romaniuk, organista Maksim Kowalczyk. W pobliżu Kraśnika silne organizacje ZWZ działały m.in. w Urzędowie, Dzierzkowicach i Słodkowie. Dużą rolę w pierwszym okresie działalności ZWZ pełniła wieś Dzierzkowice. W styczniu 1940r. w miejscowości tej znajdował się punkt dowodzenia Komendanta Okręgu ZWZ w Lublinie, ppłk. J. Spychalskiego. Organizatorem i pierwszym dowódcą ZWZ w Urzędowie był Hipolit Cieszkowski ps. „Odyniec”¹².

W bieżącej działalności konspiracyjnej nie zachowywano jednak wystarczających środków ostrożności. Wielu konspiratorów uważało, że okupacja hitlerowska to stan podobny do sytuacji z lat 1915-1918 przeciwstawiając go okupacji austro- węgierskiej i działalności POW. W połowie 1940r. na terenie powiatu nastąpiły liczne aresztowania. Akcją pacyfikacyjną objęte zostały m.in. gminy: Dzierzkowice, Urzędów, Chrzanów, Trzydnik, Janów Lubelski, Kraśnik i Zakrzówek. W Dzierzkowicach aresztowany został kpt. Lelek-Sowa wraz z córką Haliną. Zginęli w egzekucji na Rurach Jezuickich w Lublinie, dokonanej 29 czerwca 1940. Zdekonspirowana została komenda obwodu ZWZ Janów-Kraśnik. Komendant kpt. Zbigniew Ślęk ps. „Bolesław” zginął 3 lipca tego samego roku. Aresztowania i „wsypy” spowodowały, że praktycznie od drugiej połowy 1940 do początków 1942 Komenda Powiatowa ZWZ uległa dezorganizacji i nie mogła praktycznie wykonywać swoich zadań¹³.

Struktura terytorialna

Wszystkie organizacje konspiracyjne tworzyły własną strukturę terytorialną na zasadach podziału administracyjnego kraju sprzed września 1939 roku. Jak wynika z raportu dowódcy głównego SZP do szefa rządu gen. Sikorskiego z 14 grudnia 1939 roku, do tego czasu zorganizowanych było już 5 centralnych dowództw wojewódzkich (Warszawa, Lublin, Kielce, Kraków, Łódź)¹⁴ oraz dwa ośrodki wojewódzkie na Kresach wschodnich: Wilno i Lwów¹⁵. W ramach tego podziału województwo lubelskie i powiat Janów Lubelski znalazły się w obszarze Nr 1 wraz z Warszawą. Od 1940 roku okręg liczył 14 obwodów, w tym Janów Lubelski (Kraśnik)¹⁶. Obwody w zasadzie pokrywały się z terytorium przedwojennych powiatów, ale były odstępstwa od reguły, co wynikało przede z trudności w utrzymaniu łączności między terenowo dość odległymi miejscowościami a centrum konspiracji, tj. siedzibą danego dowództwa. W 1941 roku powstały tzw. inspektoraty rejonowe. W myśl instrukcji Komendy Głównej ZWZ stanowiły one pośrednie szczeble dowodzenia pomiędzy okręgiem a obwodem, łącząc pod jednym dowództwem taktycznym dwa lub więcej obwodów. W praktyce organizacyjnej inspektoraty stały się faktycznie ważnymi jednostkami organizacyjnymi i zajęły się całością prac konspiracyjnych na podległych sobie terenach. Były więc w istocie jednostkami nadrzędnymi dla obwodów, nie ograniczając swych funkcji jedynie do zadań taktycznych.

Na wiosnę 1941 roku wykształciły się 3 Inspektoraty na terenie Okręgu Lublin: Północ, Południe i „Środek”. W skład ostatniego wchodziły obwody: Chełm, Janów Lubelski, Lubartów, Lublin i Puławy¹⁷. W drugiej połowie 1941 roku struktura ta uległa zmianie. Utworzono czwarty inspektorat zmieniono nazwy inspektoratów oraz dokonano przesunięć niektórych obwodów do innych inspektoratów. Obwód Janów Lubelski znalazł się w tym samym inspektoracie; zmieniono jedynie nazwę z Inspektoratu „Środek” na Inspektorat „Lublin”. Podział ten utrzymał się do września 1942 roku, tj. do momentu powstania kolejnego inspektoratu-Chełm. Dokonano wówczas dalszych, ostatecznych przesunięć. W związku z tym przesunięto z Inspektoratu Rejonowego „Puławy” do Inspektoratu Rejonowego „Radzyń” obwód Łuków, a do Inspektoratu Rejonowego „Lublin” obwód Lubartów. Natomiast obwód Janów Lubelski został z Inspektoratu „Lublin” przeniesiony do Inspektoratu Rejonowego „Puławy”¹⁸.

W 1940 roku w związku ze znacznym rozwojem organizacji, a także rozszerzeniem zadań podejmowano działania oddolne i tworzono pośrednie szczeble nawet między najmniejszymi jednostkami. Pomiędzy placówkami a komendą obwodu stworzono rejony, które obejmowały jedną lub więcej gmin, w zależności od warunków geograficznych, stanu liczebnego organizacji lub szczególnej roli określonej miejscowości, dominującej w danej okolicy. W związku z tym różna była liczba rejonów w poszczególnych obwodach. Zapewne z tych samych pobudek w strukturze obwodów od 1943 roku pojawił się jeszcze jeden pośredni szczebel dowodzenia w postaci podobwodu. Występował on jedynie w Inspektoracie Rejonowym Puławy, w którym obwód Puławy dzieliły się na podobwody: „A”, „B” i „C”, a janowsko-kraśnicki na „A” i „B”.

Ze szczegółowych wytycznych Naczelnego Wodza wynika, że ZWZ, a następnie Armia Krajowa (AK) miały stanowić składową Polskich Sił Zbrojnych RP, a wszyscy członkowie zostali uznani za żołnierzy działających na froncie. Ostatecznie doszło do powstania w ZWZ-AK dwóch kategorii wojska konspiracyjnego, tj. pierwszego i drugiego rzutu. W skład pierwszego wchodziły szkieletowe i pełne jednostki wojskowe( drużyny, plutony, Kierownictwo Dywersji, oddziały partyzanckie oraz służby wojskowe, m.in. Wojskowa Służba Kobiet, służby sanitarne, lotnicze i inne). Skład drugiego rzutu stanowili członkowie organizacji „o mniejszej przydatności w warunkach konspiracyjnych i na czas powstania”¹⁹.

W początkowym okresie konspiracji najniższą komórką organizacyjną była sekcja złożona z 3 lub 5 ludzi, nazywana trójkami i piątkami konspiracyjnymi. Wraz z rozwojem struktur, sekcje te zaczęto łączyć w drużyny, a następnie w plutony. Pełny pluton tworzyły trzy drużyny; każda składająca się z dowódcy drużyny, zastępcy i 3 sekcji po 5 ludzi oraz dowództwa plutonu. Razem około 50 osób, a pluton szkieletowy tworzyło około 20-30 ludzi.

Terenem działania organizacji Obwodu AK Kraśnik²⁰ były powiaty: Kraśnik i Janów Lubelski. Obwód był podzielony na podobwody, rejony i placówki, na czele których stał komendant²¹. W obwodzie, podobwodach i rejonach tworzone były stanowiska funkcyjne do kierowania poszczególnymi zagadnieniami działalności organizacyjnej. Członkowie pełniący kierownicze funkcje wraz z komendantem tworzyli sztaby dowodzenia na poszczególnych poziomach. Sztab Obwodu kierował pracą dwóch podobwodów oznaczonych literami alfabetu „A” i „B”. W przypadku Obwodu Janów Lubelski Kraśnik; podobwód „A”- obejmował północną część byłego powiatu Kraśnik, a podobwód „B”- południową jego część i cały powiat Janów Lubelski²².

Sztaby wymienionych podobwodów kierowały działaniami 10 rejonów; obejmowały one przeważnie zasięg działania administracji gminnej, a w niektórych przypadkach kilka gmin. Numeracja poszczególnych rejonów przedstawiała się następująco:

1. Kraśnik-Polichna, 2. Zakrzówek- Wilkołaz, 3. Urzędów, 3a. Dzierzkowice, 4. Trzydnik- Gościeradów, 5. Kosin-Annopol, 6. Zaklików-Potok, 7. Chrzanów- Batorz, 8. Janów- Modliborzyce. I tak rejony 1, 2, 3, 3a, 4 i 5 składały się na podobwód „A”; zaś 6, 7, 8 tworzyły podobwód „B”²³.

Z analizowanych dokumentów wynika, że w okresie okupacji i pierwszych dniach po wyzwoleniu do czerwca 1945 r. podobwód „A” posiadał 6 rejonów i około 21 placówek, a w podobwodzie „B” były 3 rejony i około 9 placówek. Teren działania podobwodu „B” był w dużej mierze opanowany przez Narodowe Siły Zbrojne (NSZ) i liczne oddziały partyzanckie niezwiązane ideowo z żadną organizacją²⁴.

Decyzją z 15 sierpnia 1942 roku Naczelny Wódz zarządził podporządkowanie wszystkich organizacji wojskowych dowódcy Armii Krajowej. Sprawa nie była łatwa do przeprowadzenia zarówno na Szczeblu Okręgu jak i Obwodu Janów Lub.-Kraśnik. Oddziały partyzanckie dotychczas podległe poszczególnym stronnictwom politycznym nie zawsze chciały uznać zwierzchnictwo Armii Krajowej.

W pierwszym okresie scalania to jest do powstania Armii Krajowej, akcja miała charakter wcielania i podporządkowywania drobnych grup i organizacji konspiracyjnych. Organizacje te nie posiadały zewnętrznych ośrodków dyspozycyjnych i w naturalny sposób ciążyły ku strukturom silniejszym. Drugą grupę organizacji wcielonych do ZWZ stanowiły te, które z wielu powodów utraciły łączność ze swoimi ośrodkami dyspozycyjnymi. Trzecią reprezentowały grupy rozbite całościowo lub częściowo przez okupanta²⁵.

Scalenie w Obwodzie AK Kraśnik przeprowadzono w połowie 1943 roku. Doszło do połączenia AK z Narodową Organizacją Wojskową²⁶. Po decyzji połączenia, część narodowców utworzyła samodzielną organizację wojskową pod nazwą Narodowe Siły Zbrojne. Na szczeblu centralnym umowa scaleniowa została podpisana dopiero 31 marca 1944 roku²⁷. W obwodzie Janów-Kraśnik nastąpiło również scalenie NSZ z AK, ale niektórzy dowódcy oddziałów NSZ w powiecie byli jej przeciwnikami. Weszły również w skład Armii Krajowej mniejsze ugrupowania m.in. Komenda Obrońców Polski. Natomiast fiaskiem zakończyła się konferencja scaleniowa Komendy Powiatową Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich, która odbyła się 29 czerwca 1944 r. w Urzędowie. Formalnie nie doszło do połączenia, jednak oddziały Batalionów Chłopskich współpracowały z Armią Krajową, szczególnie w czasie toczonych walk z okupantem hitlerowskim. W ostatnich dniach przed wyzwoleniem, 10 lipca 1944r. doszło również do zawarcia porozumienia między Inspektoratem Armii Krajowej Puławy obejmującym rejon kraśnicki, a dowództwem obwodu Armii Ludowej, w wyniku którego obie strony zobowiązały się nie zwalczać się wzajemnie oraz nieść sobie pomoc w walce z Niemcami.

Armia Krajowa w okręgu lubelskim zdołała związać ze sobą największą spośród innych ugrupowań konspiracyjnych ilość oficerów, podchorążych i podoficerów służby stałej i rezerwy. Większość oficerów zaangażowanych w strukturach dowódczych Armii Krajowej była wyszkolona i nominowana przed wojną albo legitymowała się już ukończoną szkołą podchorążych. W odróżnieniu bowiem od innych organizacji w AK obowiązywała pragmatyka awansów sprzed wojny, to jest posiadanie cenzusu naukowego i upływu określonego limitu czasu od poprzedniego awansu. Na około 300 osób działających w strukturach komendy okręgu, pełniących funkcje dowódcze w inspektoratach, obwodach oraz dowódców jednostek partyzanckich, przeważali oficerowie rezerwy, którzy stanowili 52% kadry. Co najmniej 1/3 z nich pracowała przed wojną jako urzędnicy lub nauczyciele. W pełni zawodowa była tylko kadra inspektorów i ich zastępców. W komendzie okręgu oficerowie służby stałej stanowili 52%, a wśród komendantów obwodów-58%²⁸.

Obwód AK Janów - Kraśnik to bez wątpienia teren na którym, wiele się działo, a w szczególności na szczeblach dowódczych. Ciągłe aresztowania w obwodzie Kraśnik spowodowały, że Komenda Obwodu Janów Lubelski, aż do 1943 roku, nie posiadała jednolitego dowództwa i nie była w zasadzie zorganizowana.

Działalność zbrojna

W obwodzie kraśnickim ZWZ i AK²⁹ w latach 1940-1942 nie prowadziły większych działań zbrojnych. Wraz z odgórną decyzją władz i komendy Okręgu działalność skupiono na rozbudowie ilościowej organizacji, rozwoju propagandy, wywiadu wojskowego i dywersji. Przygotowywano siły do powstania, z chwilą wycofywania Niemców na zachód wraz ze zbliżaniem się Armii Czerwonej. Osłabiały kraśnicką AK „wsypy”, które nie sprzyjały szerszej akcji zbrojnej.

Już w 1941 roku w lasach janowskich działał oddział chor. Kossaka, liczył kilka osób. Według relacji z okresu okupacji zdradzony przez konfidenta. Został rozbity przez Niemców w 1942 roku. Na terenie działały trzy oddziały polowe Armii Krajowej. Jednym z nich był oddział Mieczysława Cieszkowskiego ps. „Grzechotnik” z Urzędowa. Działał jako patrol w oddziale Kedywu I plutonu OP8 Hieronima Dekutowskiego. Operował głównie w rejonie Opola Lubelskiego i Bełżyc. W roku 1944 dowództwo nad nim sprawował właśnie „Zapora”. W tym czasie oddział liczył 38 żołnierzy i został przydzielony do zgrupowania „Przepiórki”, pod dowództwem ppor. Sikory. Członkowie rekrutowali się głównie z Urzędowa. Trzon stanowiła młodzież gimnazjalna o wysokim morale patriotycznym i chęcią walki z okupantem.

Wiosną 1944 roku pluton „Grzechotnika” wszedł w skład utworzonego oddziału „Przepiórki-Zagona” pod dowództwem ppor. Sikory. Ugrupowanie to miało swój oddział leśny, którym dowodził Jerzy Jaskólski ps. „Zagon”. W jego składzie działał pluton „Grzechotnika”, dowodzony po śmierci Cieszkowskiego przez Konstantego Wójcika ps. „Chińczyk”. W ugrupowaniu tym działała także sekcja pod dowództwem Czesława Piaseckiego ps. „Agawa”, która prowadziła operacje zbrojne na terenie kraśnickim. W 1944 roku Komenda Okręgu AK w Lublinie uznała oddział Agawy za samodzielny oddział partyzancki Obwodu AK Janów Lubelski. Liczył w 1944r. około 80 ludzi.

Drugim polowym oddziałem był oddział „Małego” Stanisława Łokuciewskiego³⁰. Powstał wiosną 1943 roku. Jego stałą bazę stanowiła gmina Zakrzówek. Początkowo liczył 50 osób, a w okresie „Burzy” 127 partyzantów. W składzie dowództwa byli; por. Kostrzewski „Kostek”, pchor. Łabędzki ps. „Łoś”. Sanitariuszką oddziału była Zofia Mioduszewska ps. „Kropka”. Oddział ten był najlepiej uzbrojony na terenie powiatu.

W południowej części powiatu działał oddział AK „Ojca Jana”. Rekrutował się z części członków Narodowej Organizacji Wojskowej. Jego dowódcą został Franciszek Przysiężniak ps. „Ojciec Jan”. Zastępcą był por. Bolesław Usow ps. „Komar”. Liczył 90 osób. Formalnie podlegał obwodowi NOW Biłgoraj, a potem Inspektoratowi AK w podokręgu Rzeszów³¹. Prowadził akcje bojowe na terenie powiatu janowskiego. Bazą oddziału były miejscowości: Ujście, Szewce i Momoty.

Na przełomie 1941/1942 roku działała w kraju utworzona przez Komendę Główną AK jednostka dywersyjna „Wachlarz”. Jej głównym celem była likwidacja dygnitarzy hitlerowskich oraz prowadzenie dywersji na liniach kolejowych warszawskiego węzła komunikacyjnego.

Podobną działalnością objęty został również Kraśnik. W odpowiedzi na akcję wysiedleńczą prowadzoną przez hitlerowców na Zamojszczyźnie, oddziały dywersyjne w ramach akcji „Wieniec II”, w nocy z 31 grudnia 1942 roku na 1 stycznia 1943 roku wysadziły tory kolejowe w Kraśniku. Akcję wykonał zespół grup szturmowych Szarych Szeregów pod dowództwem harcmistrza Ryszarda Białousa ps. „Jerzy”. Walka z wrogiem w rejonie Kraśnika przybrała na sile w latach 1943-1944. O wzrastającym ruchu oporu na ziemi kraśnickiej donosił starosta Lenk na konferencji w sprawie bezpieczeństwa, zorganizowanej w sprawie bezpieczeństwa, zorganizowanej w Lublinie 29 maja 1943 roku. „Stwierdził on m. in., że tylko w kwietniu i maju 1943r. miało miejsce 1000 napadów, w których brały udział ”bandy” liczące 50, 100, a nawet 200 osób. Od października 1942 dokonano ogółem 90 napadów na urzędy gmin, pocztowe, mleczarnie i pociągi” ³².

Były to akcje sabotażowo-dywersyjne organizowane przez Kierownictwo Walki Czynnej. Między innymi w ramach akcji „Gmina” likwidowano dokumentację dotyczącą kontyngentów i wywozu Polaków na roboty do Niemiec. Szeroką skalę przybrała akcja walki o szyny. Szczególnie utrzymywano w ciągłym zagrożeniu linię kolejową Lublin- Kraśnik- Rozwadów.

W dniach od 14 do 25 czerwca oddziały różnych stronnictw z rejonu kraśnickiego (większość stanowiły zgrupowania Armii Ludowej) wzięły udział w największej bitwie partyzanckiej, stoczonej w Lasach Janowskich i Puszczy Solskiej. Niemcy przygotowali plan pod kryptonimem „Wicher”, którego celem było oczyszczenie zaplecza frontu i likwidację lubelskiej partyzantki.

Razem z AL -owacami walczył oddział AK-NOW pod dowództwem por. Usowa w sile 100 partyzantów. Podporządkował mu się 30 osobowy oddział AK „Kmicica”(ppor. Mieczysława Potyrańskiego ps. „Poraj”). Znajdujące się w okrążeniu oddziały Armii Krajowej, pod dowództwem mjra Markiewicza „Kaliny” zostały otoczone i zlikwidowane pod Osuchami i Momotami w dniach 24 i 25 czerwca 1944.

14 lipca 1944 roku oddziały AK z rejonu kraśnickiego uderzyły na zespół majątków niemieckich w Kluczkowicach. Pierwszy atak na majątek Góry został uwieńczony powodzeniem. W dalszej części walki (atak na młyn), ukryty karabin maszynowy rozpoczął intensywny ogień, w wyniku którego zginął Mieczysław Cieszkowski ps. „Grzechotnik” i Tadeusz Malinowski ps. „Jacek”. Dowództwo plutonem Grzechotnika objął Konstanty Wójcik ps. „Chińczyk”.

W tym samym miesiącu pod naporem Armii Czerwonej, w Generalnym Gubernatorstwie popłoch ogarnął urzędy i instytucje niemieckie. Podobna sytuacja wytworzyła się również w Kraśniku. Zaczęła się ucieczka dygnitarzy niemieckich, a wśród uciekających na zachód znalazł się również starosta Lenk. W czasie ucieczki został zabity 7 lipca 1944 roku pod Kluczewskiem koło Włoszczowej na Kielecczyźnie. Akcję tę wykonał pluton AK pod dowództwem ppor. Ciszka ps. „Kmicic” ³³.

Plan Burza

Plan „Burza” był to plan powstania zbrojnego, w wyniku którego naród polski miał uzyskać wolność i niepodległość. Dokonać tego miały organizacje ruchu oporu, które miały uderzyć na cofających się Niemców. Zgodnie z założeniami Rządu RP na Uchodźstwie i Komendy Głównej Armii Krajowej „Burza” miała osiągnąć dwa cele: wojskowy i polityczny. Pierwszy cel polegał na zaatakowaniu wszystkimi siłami AK wojsk niemieckich, a ściślej straży tylnych, w ostatniej chwili przed wkroczeniem Armii Czerwonej. Był to zamiar racjonalny, bo każde wcześniejsze wystąpienie i uwikłanie się w samotną walkę z Wehrmachtem, osłabionym wprawdzie, lecz nadal stanowiącym potęgę militarną, groziło oddziałom AK nieuchronną klęską i zagładą.

Cel drugi, polityczny, sprowadzał się do utworzenia na obszarach wyzwolonych przez Armię Krajową administracji polskiej stanowiącej przedstawicielstwo Rządu RP w Londynie. Występując wobec ZSRS i Armii Czerwonej przedstawiciele AK i Delegatury składali oświadczenie, że jedynym prawowitym gospodarzem wyzwolonego terenu był istniejący w Londynie legalny rząd polski, który nie akceptował narzuconej władzy i uznawał fakt, że ziemie położone za Bugiem nadal pozostawały terytorium państwowym II Rzeczypospolitej. Z punktu widzenia ZSRS i związanej z nimi lewicy polskiej sprawa wyglądała całkowicie odmiennie. Wschodnie obszary RP, które jesienią 1939 roku znalazły się w granicach ZSRS, uznano za ziemie radzieckie i wszelkie oświadczenia o ich przynależności do państwa polskiego traktowano jako prowokację³⁴.

Przewidywania te w zasadniczy sposób podważyły możliwość zrealizowania planowanego dotąd powstania powszechnego (plan „A”), którego wybuch uzależniono od całkowitego załamania się armii niemieckiej pod wpływem spodziewanych wielkich operacji na frontach. Pierwszy wariant planu powstał 27 października 1943 roku z rozkazu Naczelnego Wodza³⁵. Głównym problemem, który w związku z tym był rozstrzygany, to stosunek do Armii Czerwonej, mającej wkroczyć na ziemie polskie za cofającym się wojskiem niemieckim. Sytuację w tym zakresie komplikował fakt, że od kwietnia 1943 roku zerwane były stosunki dyplomatyczne pomiędzy Związkiem Radzieckim a rządem na uchodźstwie, a także że w rządzie tym i jego organach krajowych ugruntowały się zdecydowanie wrogie wobec Związku Sowieckiego nastroje i tendencje. Wszystko to wpłynęło na przygotowanie specyficznego planu działań Armii Krajowej na okres wkraczania Armii Sowieckiej na ziemie polskie. Zdecydowano również wówczas, że AK odstąpi od koncepcji realizowania powstania powszechnego, a podejmie sukcesywne, wzmocnione działania dywersyjne przeciwko tylnym jednostkom wycofującej się armii niemieckiej. Celem tych działań miała być ochrona Polski od całkowitego zniszczenia, zadanie ciosu Niemcom w najkrytyczniejszym dla nich momencie oraz jako zadania najważniejsze: zademonstrowanie prawa do tzw. ziem wschodnich, wymuszenie na aliantach zachodnich podjęcia sprawy polskiej na arenie międzynarodowej oraz opanowanie przez własną administrację (organa Delegatury Rządu) pełni władzy w kraju przed wkroczeniem Armii Czerwonej³⁶.

Plan operacyjny akcji „Burza” dla okręgu lubelskiego nie został dotąd odnaleziony. Jego rekonstrukcja w zarysie jest możliwa jedynie w oparciu o zachowany rozkaz do wykonania planu „B” w inspektoracie zamojskim, meldunki, sprawozdania i rozkazy z terenów innych inspektoratów i obwodów oraz relacje dowódców jednostek partyzanckich³⁷.

Inspektorat Rejonowy „Puławy” nie posiadał jednolitego dla obu obwodów planu operacyjnego „Burzy”. Wynikało to z faktu, że każdy z tych obwodów miał po opanowaniu terenu odtworzyć inną jednostkę (obwód Puławy 15 pp, a obwód Janów Lubelski 3 batalion 8 pp). W związku z tym inspektorat nie miał w „Burzy” wspólnego dowództwa i faktycznie jako jednostka taktyczna i terytorialna przestał wówczas istnieć. W obwodzie janowskim całością sił dowodził mjr Tadeusz Wingert ps. „Warta”³⁸. „Burza” na tym terenie miała być przeprowadzona siłami oddziału por. Stanisława Łokuciewskiego ps. „Mały” oraz zmobilizowanych między 20 a 23 lipca oddziałów terytorialnych. Do 23 lipca udało się zmobilizować kompanie w podobwodzie „A”. Trudności wystąpiły w podobwodzie „B”, kóry był terytorialnie najbardziej rozciągnięty (około 30 km) i położony po północnej i południowej stronie szosy strategicznej Lublin-Kielce i z tego względu sprawne przeprowadzenie mobilizacji nastręczało wiele trudności.

W ramach planu „Burza” Obwód AK Janów Lubelski-Kraśnik miał odtworzyć 3 batalion 8 Pułku Piechoty AK w składzie 4 kompanii. W podobwodzie „A” odtworzono 10 kompanię w sile około 100 ludzi³⁹. W rejonie Urzędów-Dzierzkowice mobilizacja trwała od 20 do 22 lipca 1944 roku. Dowódcą całości został ppor. Stefan Rolla ps. „Sten”; zmobilizowano około 80 ludzi. W okolicach miejscowości Boby stacjonował zasadniczy trzon oddziału por. Stanisława Łokuciewskiego ps. „Mały” w sile około 100 żołnierzy. Ogółem w dniach od 23-25 lipca w rejonie Urzędowa skoncentrowano około 350 żolnierzy⁴⁰. Główne działania obwodu zostały ześrodkowane właśnie w okolicach Urzędowa (w rejonie drogi Kraśnik-Opole Lubelskie), a także wzdłuż wyżej wymienionej drogi strategicznej Lublin-Kielce.

W dniu 24 lipca patrole z oddziału „Małego” zaminowały drogę Urzędów-Boby i szosę Urzędów-Kraśnik, uniemożliwiając Niemcom odwrót w tych kierunkach. W dniu 25 lipca dwa plutony 10 kompanii dokonały zasadzek na drodze Marynopole-Wólka Gościeradowska. W tym czasie nawiązano również współpracę ze zrzutowym oddziałem radzieckim operującym w okolicach Zaklikowa⁴¹.

W dniu 26 lipca oddziały AK zajęły Urzędów. W walce poległo kilkunastu Niemców. Od strony Popkowic nadciągały jednak nowe siły niemieckie. Oddziały AK wycofały się z Urzędowa. Do walki doszło na przedpolach tej miejscowości. Do pomocy AK-owcom przybyły oddziały BCh pod dowództwem J. Wywioła ps. „Wilga””. Urzędów został obroniony, jednocześnie oddział „Małego” likwidował pojedyncze jednostki niemieckie na szosie Lublin-Kraśnik.

Od kierunku wschodniego coraz szybciej zbliżała się Armia Czerwona, 26 lipca wyzwolony został Janów Lubelski, a 27 i 28 Kraśnik i Urzędów⁴². Komenda obwodu wydała polecenie podległym sobie na czas „Burzy” żołnierzom złożenia broni. Przekazano ją przedstawicielowi Armii Czerwonej w sobotę 29 lipca 1944 r.

Ogółem w czasie „Burzy” w Obwodzie AK Janów Lubelski-Kraśnik skoncentrowano około 450 żołnierzy⁴³. Brak jest jednak dokładnych danych na temat stanu liczbowego Armii Krajowej w Obwodzie. W opracowaniach podaje się około 3 tys. zaprzysiężonych członków. Najliczniejsza w powiecie urzędowska grupa liczyła około 320 członków, tj. około 10% stanu powiatowego organizacji AK.

Po nieudanej akcji „Burza”, postanowił „Warta” formalnie rozwiązać oddziały zbrojne, rozproszyć żołnierzy, a broń i sprzęt zakonserwować i zmagazynować. W wyniku tej decyzji część członków AK wstąpiła do Wojska Polskiego, m.in. członkowie oddziałów pod dowództwem Stanisława Łokuciewskiego ps. „Mały”. Część dołączyła do istniejących na tym terenie oddziałów NSZ i AK pod dowództwem Wacława Piotrowskiego ps. „Cichy”, Leona Cybulskiego ps. „Znicz” i Hieronima Dekutowskiego ps. „Zapora”. Wiele osób rozeszło się do swoich miejsc zamieszkania. Stan ten trwał do marca 1945 roku, a od tego czasu organizacja AK w tym obwodzie przeszła do nielegalnej działalności konspiracyjnej⁴⁴.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej na tereny powiatu każdy żołnierz AK musiał złożyć zeznanie (ujawnienie). Schematyczny protokół z ujawnienia zawierał 16 podpunktów na które trzeba było odpowiedzieć (1. Nazwisko, imię, imię ojca; 2. Korzystałem z nazwisk; 3. Urodziłem się; 4. Wykształcenie; 5. Zawód; 6. Rodzina; 7. Miejsce zamieszkania; 8. Udaję się na stały pobyt; 9. Pracuję; 10. Zarejestrowany w RKU; 11. Należę do partii, stronnictwa; 12. Należałem do nielegalnych organizacji; 13. Funkcja; 14. Pseudonim; 15. Posiadałem broń, radioaparat nadawczy; 16. O mojej działalności podaję co następuje.)⁴⁵ Niezwykle ważny był fakt, że takie pisma więźniowie (AK-owcy) sporządzali po kilka razy, a każda najmniejsza nieścisłość była traktowana jako kłamstwo i surowo karana.

Obsada personalna

Obwód Janów Lubelski-Kraśnik SZP-ZWZ:

   A. październik 1939 - styczeń 1940

Komendant - por. rez. Aleksander Michałowski ps. „Sokół”
Zastępca ds. cywilnych - Julian Pyz
Zastępca ds. organizacyjnych - ppor. Robert Bijasiewicz ps.„Orlik”
Zastępca ds. propagandy - Bolesław Grabowski

   B. styczeń 1940 - kwiecień 1940

Komendant - kpt. Zbigniew Ślęk
Zastępca ds. propagandy - Bolesław Grabowski
Adiutant - pchor. Jan Gładkowski ps. „Zawieja”

   C. czerwiec 1940 - marzec 1941

Komendant - kpt. Władysław Zaleski ps. „Leśnik”
Zastępca ds. organizacyjnych - por. Józef Maślanka ps. „Filanowski”
Adiutant - por. Marian Walczak

   D. marzec 1941 - czerwiec 1942

Komendant – kpt. „Stanisław”
Adiutant- por. Stanisław Łokuciewski ps. „Mały”

Źródło: I. Caban, Z. Mańkowski, Związek Walki Zbrojnej…, s. 214.

Obsada personalna podobwodów:

   Podobwód „A”

Komendant podobwodu - por. Bęben ps. „Wiktor”
Zastępca komendanta - Jan Zwoliński ps. „Lot”
Adiutant - Henryk Kasprzyk- ps. „Witold”

   Podobwód „B”

Komendant podobwodu - por. Piotr Iracki ps. „Andrzej”
Zastępca komendanta - por. Władysław Kwieciński
Adiutant - ppor. Konstanty Wiśniewski ps. „Skała”
Oficer ds. specjalnych - plut. Tadeusz Goszkowski
Kwatermistrz - ppor. rez. Jan Kulima⁴⁶

Źródło: I. Caban, Z. Mańkowski, Związek Walki Zbrojnej…, s. 215.

Obsada personalna Obwodu Janów Lubelski-Kraśnik Armii Krajowej:

   Komendanci:

mjr Wingert Tadeusz ps. „Warta”- do lipca 1944 roku⁴⁷
Woźniak Stanisław ps. „Bella”- do marca 1945 roku
kpt. Rębacz Stanisław ps. „Rymsza”- od marca 1945 roku; nestępnie komendant WiN

   Zastępcy:

kpt. Domaradzki Edward - od wyzwolenia Lubelszczyzny do kwietnia 1945 roku.
ppor. rez. Rolla Stefan – od maja 1945 roku; następnie działacz WiN.

   Sztab Obwodu:

 Koszałka Mieczysław ps. „Bogusław” - szef propagandy w Obwodzie
ppor. rez Kraiński Józef ps. „Miły” - brak stanowiska
Łukasik Halina- łączniczka w obwodzie - między obwodem, a inspektoratem Puławy
Łukasik Tadeusz ps. „Szymon” - oficer łączności
Międuszewska Zofia ps. „Kropka” - sanitariuszka w Obwodzie
Pastuszewski Marian ps. „Karol ” - oficer uzbrojenia w Obwodzie
Przylepa Karol - brak stanowiska
Sławek Antoni ps. „Longin” - redaktor prasy podziemnej
Wolski Józef ps. „Góra” - łącznik między podobwodami

Źródło: zestawienie własne na podstawie: IPNOL, PUBP Kraśnik, sygn. 0136/112, k. 5-7, Charakterystyka nielegalnej organizacji AK Obwód Kraśnik.

Obsada personalna rejonów:

Rejon 1. Kraśnik-Polichna, komendanci: Czesław Młot ps. „Sowa”, ppor. rez. Tomasz Szubertowski „Tadeusz”,
Rejon 2. Zakrzówek- Wilkołaz, komendant ppor. rez. Bronisław Bęben ps. ”Wiktor”,
Rejon 3. Urzędów-Dzierzkowice; komendant chor. Hipolit Cieszkowski ps. „Odyniec”
Rejon 4. Trzydnik- Gościeradów; komendant ppor. rez. Juliusz Hejda ps. „Komar”,
Rejon 5. Kosin-Annopol; komendant ppor. rez. Władysław Jaśkiewicz ps. „Tuczyn”,
Rejon 6. Zaklików-Potok; komendant ppor. rez. Tadeusz Otto ps. „Marian”,
Rejon 7. Chrzanów- Batorz; komendant „Grześ” NN,
Rejon 8. Janów- Modliborzyce; komendant „Chmiel” NN.

Źródło: W. Szymanek, Z dziejów Kraśnika…, s. 65-66.

Przypisy

[1] W. Szymanek, Z dziejów Kraśnika i okolic w okresie okupacji niemieckiej w latach 1939-1944, Kraśnik 1989, s. 63.
[2] Z. Walter- Janke, Okręg w strukturze organizacyjnej Armii Krajowej, [w:] Armia Krajowa na środkowej i południowej Lubelszczyźnie i Podlasiu, pod red. T. Strzembosza, Lublin 1993, s. 16.
[3] K. Bartoszewski, Struktury Wojskowe Okręgu AK Lublin, [w:] Armia Krajowa na środkowej i południowej Lubelszczyźnie i Podlasiu,  pod red. T. Strzembosza Lublin 1993, s. 38.
[4]   I. Caban, Ludzie Lubelskiego Okręgu AK, Lublin 1995, s. 29-30.
[5] Bijasiewicz Robert Emilian [1901-1981] ur. w Grabówce powiat janowski; członek POW, oficer rez. WP, ppor. w konspiracji żołnierz SZP/ZWZ-AK/, ps. „Biskup”, „Jadzia”, „Orlik”. Więzień polityczny PRL. Komendant Obwodów ZWZ-AK Biała Podlaska i Lublin – Okręg Lublin ZWZ-AK. Burmistrz Janowa Lubelskiego, poseł na Sejm RP w latach 1938-39. Zmarł dnia 2 listopada 1981r. w Lublinie i tu pochowany 5 XI 1981r. na cmentarzu przy ul. Lipowej.
[6] W. Szymanek, Z dziejów powiatów janowskiego i kraśnickiego, Lublin 2003, s. 138.
[7] Idem, Z dziejów Kraśnika…,  s. 64.
[8] Stefan Lelek-Sowa (ur. 5 września 1885 r. w Kraśniku - zamordowany 29 czerwca 1940 w Lublinie) – sędzia Sądu Apelacyjnego w Lublinie, jeden z najaktywniejszych działaczy początkowego okresu konspiracji na terenie Lubelszczyzny. Aresztowany w Dzierzkowicach przez gestapo 30 III 1940r. wraz z córką Haliną i innymi działaczami konspiracyjnymi, został po ciężkim śledztwie rozstrzelany na Rurach Jezuickich w Lublinie. Ekshumowano go po wojnie i pochowano na cmentarzu przy ulicy Lipowej.
[9] G. Górski, Administracja Polski podziemnej w latach 1939-1945, Toruń 1995, s. 23.
[10]Fragment instrukcji dla płk. Stefana Roweckiego w sprawie powołania Związku Walki Zbrojnej, Zob. www.ibidem.com.pl/zrodla/1939-1945/konspiracja/1939-12-04-powolanie-zwz.html
[11] I. Caban, Z. Mańkowski, Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa w okręgu lubelskim 1939-44, zarys monograficzny, Lublin 1971, s. 17.
[12] W. Szymanek, Z dziejów powiatów…, s. 138.
[13] Idem, Zarys struktury SPZ, ZWZ i Armia Krajowa w powiecie janowsko-kraśnickim w latach 1939-1944, „Regionalista”, Kraśnik 2002, nr 19, s. 16-17.
[14] I Caban, Z. Mańkowski, Struktura terytorialna, organizacyjna, obsada personalna oraz kryptonimy lubelskiego okręgu Armii Krajowej., „Rocznik Lubelski”, Lublin 1965,  t. VIII, s. 211.
[15] Grzegorz Górski w swoim opracowaniu pt. Administracja Polski Podziemnej w latach 1939-1945 dołącza do wymienionych wyżej okręgów jeszcze Białystok.
[16] W skutek wzrostu oporu Emil Zörner Gubernator Lubelski pismem z 6 października 1942 roku ustanawia Starostwo Powiatowe w Kraśniku. Dlatego obwód ten często nazywany był  obwodem Kraśnik.
[17] I. Caban, Z. Mańkowski, Struktura terytorialna, organizacyjna…, s. 213.
[18] Ibidem, s. 214.
[19] K. Bartoszewski, op. cit., s. 40.
[20] Problemy z ustaleniem nazewnictwa Obwodu pojawiają się bardzo często. Jednak w materiałach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej m.in. sygnatury Lu-08/72 i Lu-08/73 występuje określenie Obwód AK Kraśnik.
[21] Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Lublinie (dalej IPNOL), sprawy obiektowe, sygn. 08/72, k. 69, „Ocean” Nielegalna organizacja AK-Kraśnik.
[22] IPNOL, Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego Kraśnik (dalej PUBP Kraśnik), sygn. 0136/112, k. 3, Charakterystyka nr 83 nielegalnej organizacji AK Obwód Kraśnik.
[23] Ibidem, k. 3.
[24] Ibidem, k. 4.
[25] I. Caban, Okręg Armii Krajowej Lublin, Lublin 1996, s. 18.
[26] O sile tej organizacji na tym terenie może świadczyć fakt, że komendantem scalonych ugrupowań został członek NOW kpt. Tadeusz Wingert ps. „Warta” (czerwiec 1943-lipiec 1944). Zob. I. Caban, Ludzie Lubelskiego Okręgu Armii Krajowej, Lublin 1995, s. 207.
[27] Idem, Okręg Armii…., s. 23.
[28] Ibidem, s. 27.
[29] Na temat działalności wojskowych SZP w obwodzie brak jest wiarygodnych informacji.
[30] IPNOL, sygn. 050/1, k.2-3, Zestawienie statystyczno-opisowe dotyczące wrogiej działalności reakcyjnej i Pracy Służby Bezpieczeństwa w 1944 roku, pow. Kraśnik i Puławy.
[31] Wiązało to się z przejściem oddziału na tereny należące do Okręgu Rzeszów.
[32] Cyt za:  W. Szymankiem, Kraśnik i okolice…, s.  87.
[33] W. Szymanek, Z dziejów Kraśnika i okolic ..., s. 88-89.
[34] S. Wołoszyn, Plan Burza, „Biuletyn Informacyjny. Pismo Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej”, Lublin 1994, nr 2, s. 24-25.  
[35] I. Caban, Z. Mańkowski, Związek Walki Zbrojnej…, s. 165.
[36] Ibidem, s. 166.
[37] Ibidem, s. 169.
[38] IPNOL, PUBP Kraśnik, sygn. 0136/112, k. 2, Charakterystyka nr 83 nielegalnej organizacji AK Obwód Kraśnik
[39] Ibidem.
[40] T. Moch, Szkic do historii konspiracji niepodległościowej w Urzędowie podczas II wojny światowej, Burza [w:] Głos Ziemi Urzędowskiej, Urzędów 2000, s. 38.
[41]  Z. Gnat-Wieteska, Inspektorat Puławski ZWZ/AK-WiN 1939-1949, Pruszków 2005, s. 73.
[42]  IPNOL, PUBP Kraśnik, sygn. 0136/112, k. 4, Charakterystyka nr 83 nielegalnej organizacji AK Obwód Kraśnik.
[43] Ibidem, k. 6.
[44] W. Szymanek, Zarys struktury SPZ…, s. 18.
[45] IPNOL, sprawy obiektowe, sygn. 08/72,k. 12, „Ocean” Nielegalna organizacja AK-Kraśnik.
[46] W materiałach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej ani opracowaniach nie znajdujemy dokładnych ram czasowych działalności poszczególnych osób. Wynika to prawdopodobnie z mocno zakonspirowanej działalności, a także z przerywaniem działalności w okresie wzmożonych aresztowań.
[47] W materiałach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej w teczce o sygn. 08/72 t1. odnajdujemy iż; komendantem organizacji AK był Wojniłowicz ps. „Szary”. Po wyjeździe ”Szarego”(przyczyny wyjazdu nie ustalono) komendantem został Tadeusz Wingert. Czego nie odnaleźliśmy w ustaleniach I. Cabana i Z. Mańkowskiego.

Bibliografia

I. Źródła archiwalne
Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Lublinie:
Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Kraśniku
 Sprawy obiektowe
   „Ocean” Nielegalna organizacja AK-Kraśnik,
   Teczka zagadnieniowa kryptonim „Przekorni”- Janów Lubelski,
   Banda WiN „Kędziorka”
 Materiały administracyjne
   Zestawienie statystyczno-opisowe dotyczące wrogiej działalności reakcyjnej i Pracy Służby Bezpieczeństwa w 1944 roku, pow. Kraśnik i Puławy.

II. Opracowania monograficzne, artykuły naukowe
Bartoszewski K., Struktury Wojskowe Okręgu AK Lublin, [w:] Armia Krajowa na środkowej i południowej Lubelszczyźnie i Podlasiu,  pod red. T. Strzembosza, Lublin 1993, s. 37-40.
Caban I., Ludzie Lubelskiego Okręgu AK, Lublin 1995.
Caban I., Okręg Armii Krajowej Lublin, Lublin 1996.
Caban I., Polacy internowani w ZSRR w latach 1944-1947: transporty i obozy, Lublin 1990.
Caban I., Mańkowski Z., Struktura terytorialna, organizacyjna, obsada personalna oraz kryptonimy lubelskiego okręgu Armii Krajowej., „Rocznik Lubelski”, 1965,  t. VIII, s. 209-251.
Caban I., Mańkowski Z., Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa w okręgu lubelskim 1939-44, zarys monograficzny, Lublin 1971.
Gnat-Wieteska Z., Inspektorat Puławski ZWZ/AK-WiN 1939-1949, Pruszków 2005.
Górski G., Administracja Polski Podziemnej w latach 1939-1945, Toruń 1995.  
Moch T., Szkic do historii konspiracji niepodległościowej w Urzędowie podczas II wojny światowej, Burza, „Głos Ziemi Urzędowskiej”, Urzędów 2000, s. 39-42.
Szymanek W., Zarys struktury SPZ, ZWZ i Armia Krajowa w powiecie janowsko-kraśnickim w latach 1939-1944, „Regionalista”, Kraśnik 2002, nr 19, s. 15-19.
Szymanek W., Z dziejów Kraśnika i okolic w okresie okupacji niemieckiej w latach 1939-1944, Kraśnik 1989.
Szymanek W., Z dziejów powiatów janowskiego i kraśnickiego, Lublin 2003.
Walter-Janke Z., Okręg w strukturze organizacyjnej Armii Krajowej, [w:] Armia Krajowa na środkowej i południowej Lubelszczyźnie i Podlasiu, pod red. T. Strzembosza, Lublin 1993, s. 16-34.
Wołoszyn S., Plan Burza, „Biuletyn Informacyjny. Pismo Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej”, Lublin 1994, nr 2, s. 23-26

III. Materiały internetowe
www.ibidem.com.pl/zrodla/1939-1945/konspiracja/1939-12-04-powolanie-zwz.html

Autor: Szczepan Jagiełło