1914-1939

Sytuacja w Wietnamie przed 1946 rokiem.

Autor: Emil Nowak poniedziałek, 05 grudnia 2011 13:08

Tematem niniejszego artykułu jest próba przedstawienia sytuacji wewnętrznej Wietnamu przed 1946 rokiem – jego uzależnienia od Francji, a następnie walki niepodległościowej aż do wybuchu pierwszego konfliktu indochińskiego.

Wietnam w XIX wieku i w I połowie XX wieku

Korzenie konfliktu wietnamskiego, częściej zwanego w literaturze wojną indochińską, sięgają jeszcze XIX wieku. Z przerwami trwał on prawie trzydzieści lat, zyskując miano jednego z najdłuższych, a także najcięższych w powojennej historii świata. Pierwsza wojna indochińska toczyła się w latach 1946-1954, druga trwała od 1963 do 1975 roku. Pisząc o samym Wietnamie nie można pominąć także jego dwóch zachodnich sąsiadów, Laosu i Kambodży, na których to terytoriach także rozgrywały się ciężkie walki. Wraz z nimi Wietnam współtworzył od XIX wieku tzw. francuskie Indochiny. Sam konflikt wietnamski miał duży wpływ na sytuację polityczną w tych państwach po 1975 roku (m. in. rządy Czerwonych Khmerów w Kambodży).

Historia Wietnamu liczy sobie około dwóch tysięcy lat, a najstarsze jego dzieje znamy głównie dzięki kronikom chińskim. Terytoria wietnamskie znalazły się pod panowaniem Chin już w 111 roku przed naszą erą, kiedy to zostały podbite przez plemiona chińskie. Wietnam stał się wtedy najdalej wysuniętą na południe prowincją chińską znajdującą się pod panowaniem dynastii Han, przez samych Chińczyków zwany był Krajem Południa. Pod chińskim panowaniem znajdował się przeszło dziesięć wieków – w 939 roku w wyniku serii powstań uzyskał on niepodległość. Jednak chińska kultura, sztuka oraz religia odcisnęły na Wietnamie piętno, odgrywając dużą rolę w życiu jego mieszkańców. Z Państwa Środka zaczerpnięto także całą strukturę państwową (hierarchiczna mandaryńska biurokracja), a język chiński jeszcze w XIX wieku był językiem literackim. Chinom udało się na krótki czas opanować Wietnam w pierwszej połowie XV wieku, ale tylko na 22 lata (1406-1428). Przez następne wieki plemionom wietnamskim udało się skolonizować ziemie położone na południu kraju, równocześnie prowadziły one ciągłe wojny z sąsiadami – Laosem, Birmą, Kambodżą oraz Tajami, poszerzając ciągle swoje panowanie. W XVI wieku na tereny Wietnamu przybyli pierwsi Europejczycy, a w wieku kolejnym katoliccy misjonarze.¹

Pierwszym Francuzem, który wywarł duży wpływ na kulturę Wietnamu, był jezuicki duchowny Aleksander de Rhodes. Znajomość wielu języków (m. in. perskiego, japońskiego) umożliwiła mu zastosowanie dla języka wietnamskiego transkrypcji łacińskiej. W dalszej perspektywie pozwoliło mu to przetłumaczyć Biblię, a tym samym krzewić wiarę chrześcijańską wśród Wietnamczyków. Wydarzenie to pomogło także w otwarciu się Wietnamu na kulturę francuską. Pierwsza próba opanowania Wietnamu przez Francję miała miejsce jeszcze pod koniec XVIII wieku w trakcie tzw. powstania Taysonów. Wtedy to zaprzyjaźniony z wietnamskim pretendentem do tronu katolicki misjonarz, bp Adran Pigneau de Behaine przywiózł na dwór w Wersalu siedmioletniego syna wietnamskiego monarchy Nguyena Canha, budząc tym samym duże zainteresowanie Marii Antoniny i króla Ludwika XVI. Za pomocą małoletniego następcy tronu udało mu się nakłonić kupców oraz polityków francuskich do uzyskania wpływów najpierw w Wietnamie, później w całej Azji Południowo-Wschodniej. Plany te pokrzyżował wybuch Wielkiej Rewolucji Francuskiej, który odłożył tylko w czasie opanowanie tych ziem.²

U źródeł konfliktu francusko-wietnamskiego stał spór nie mający dużo wspólnego z polityką. Zunifikowane w 1802 roku przez cesarza Gia Longa państwo opierało się na funkcjonujących w jego granicach już od XV wieku zasadach konfucjanizmu. Nauka Konfucjusza uformowała wietnamskie obyczaje, kulturę, moralność. Nieposłuszeństwo wobec władzy godziło w podstawowe zasady konfucjanizmu, a życie w wietnamskiej wiosce było w gruncie rzeczy odbiciem konfucjańskiej wizji świata. Przybycie Francuzów, a co za tym idzie zmiana na najwyższych szczeblach władzy naruszała całą dotychczasową konstrukcję społeczną. Tradycyjna wspólnota wiejska zaczęła tracić na znaczeniu. Już od początku XIX wieku coraz bardziej widoczne stawało się w Wietnamie napięcie pomiędzy dwoma wielkimi systemami wiary – zachodnim chrześcijaństwem (obcym światopoglądowo dla wschodniej koncepcji władzy) oraz konfucjanizmem. Jednym z najważniejszych twierdzeń Konfucjusza było to, że człowiek powinien bezgranicznie służyć władzy i lojalnie wypełniać społeczne powinności. Coraz większy wpływ europejskich przybyszów na tutejsze sprawy prowadził do stopniowego rozpadu zakorzenionych tu od wieków struktur.³ W wyniku tego niemalże przez całą pierwszą połowę XIX wieku nasilały się prześladowania katolickich misjonarzy oraz Wietnamczyków nawróconych na katolicyzm. Dało to Francuzom pretekst do wyraźnej ingerencji w wewnętrzne sprawy Wietnamu, do obrony swoich interesów na jego terytorium.

Do rządu francuskiego cały czas napływały petycje o ochronę placówek misyjnych. Początkowo odnoszono się do nich z rezerwą, jednak już od 1842 roku na wodach chińskich trzymano eskadrę dalekowschodnią. Większe zainteresowanie Francji tą częścią świata wynikało także z rozwoju przemysłu – wzrosło zapotrzebowanie na różnego rodzaju dalekowschodnie surowce. W takich warunkach tylko kwestią czasu było wkroczenie wojsk francuskich na wietnamskie terytoria. W sierpniu 1856 roku do Wietnamu dotarła na pokładzie okrętu wojennego „Catinat” francuska misja, na czele której stał Louis Charles deycy Montigny. Jej celem było narzucenie Wietnamowi układu gwarantującego wolność katolickiej religii, otwarcie portów, nawiązanie stosunków dyplomatycznych oraz swobodę handlu. Wietnamczycy odrzucili jednak niniejsze propozycje po dłuższych pertraktacjach. Wydarzenia te nie zniechęciły jednak Francji do dalszej ekspansji.

Zorganizowanie wyprawy zbrojnej do Wietnamu przyśpieszyło zabicie hiszpańskiego biskupa misyjnego J. M. Diaza. We wrześniu 1858 roku połączone siły francusko-hiszpańskie rozpoczęły szturm na Da Nang. Zapoczątkowało to trwający blisko cztery lata konflikt, który skutkował zwiększeniem represji wśród katolików zamieszkujących Wietnam oraz stratami wśród ludności i żołnierzy. Szalę zwycięstwa przechyliło dopiero dotarcie w 1861 roku nowych żołnierzy z Europy. Już w czerwcu następnego roku w Sajgonie podpisano francusko-hiszpańsko-wietnamski traktat pokojowy. Dzięki niemu Francja uzyskała trzy prowincje wschodniej Kochinchiny oraz wyspę Kondor. Cesarz Wietnamu zagwarantował wolność katolickiej religii, otwarcie niektórych wietnamskich portów dla handlu oraz nieodstępowanie swojemu terytorium żadnemu innemu państwu. Ponadto nałożono na Wietnam wysoką kontrybucję. Dzięki temu wydarzeniu Francja uzyskała przyczółek w południowo-wschodniej Azji.⁴

Od początku Francja musiała radzić sobie z wieloma problemami. Jednym z nich było stworzenie nowego aparatu urzędniczego, pomagającego sprawnie zarządzać nowymi terenami. Było to o tyle trudne, że większość mandarynów (urzędników wietnamskich) uciekła, zginęła lub wstąpiła w szeregi powstańców. Przez to Francja zmuszona była stworzyć nowy aparat państwowy. Trudności w tym nastręczała jednak nikła znajomość języka oraz miejscowego prawa. Dlatego już w 1864 roku wprowadzono w życie kodeks francuski. Dodatkowo sprawę komplikowała coraz większa deficytowość podbitych ziem. Zmusiło to francuskich protektorów do podniesienia podatków oraz nieracjonalnego gospodarowania ziemią. Zwiększało to tylko niezadowolenie wśród ludności.⁵

Przez kolejne lata trwały próby opanowania terenów wietnamskich położonych w głębi lądu. Przyczyniły się do tego przede wszystkim czynniki ekonomiczne. Francuzi starali się znaleźć drogę, dzięki której mogliby swobodnie podróżować na północ i przewozić różnego rodzaju towary. Udało się to w końcu kupcowi Jeanowi Dupuisowi. Własnym nakładem sił zorganizował on wyprawę, której celem było odnalezienie arterii wodnej umożliwiającej przepłynięcie trasy z Sajgonu do Yunnanu. Osiągnął swój cel w 1873 roku, przewożąc Rzeką Czerwoną i Mekongiem ładunek broni. Jednak już w tym samym roku w trakcie jednej z wypraw został uwięziony przez wrogo nastawionych do niego przywódców Hanoi. Do załagodzenia sprawy wezwany został odkrywca żeglowności Rzeki Czerwonej, F. Garnier, jednak jego misja zakończyła się kompletnym fiaskiem (swoimi stronniczymi działaniami doprowadził do wybuchu walk). W trakcie jednego ze starć został zabity, co tylko przyspieszyło pokojowe pertraktacje pomiędzy Francją a Wietnamem. 6 II 1874 roku podpisano konwencję o przekazaniu wietnamskiej stronie Hanoi oraz opuszczeniu Tonkinu przez Francuzów. Jednak już w marcu tego samego roku sygnowano kolejny traktat, na mocy którego w zamian za gwarancje suwerenności Wietnam zobowiązał się uzgadniać swoją politykę zagraniczną z Francją. Ponadto w rękach francuskich pozostało sześć prowincji Nam Ky. Takie rozwiązanie stanowiło poważny cios dla Wietnamu, ograniczając jego suwerenność.⁶

Względny spokój trwający przez następne kilka lat przerwało przybycie do Hanoi 230-osobowej ekspedycji pod dowództwem H. L. Riviera, mającej na celu wzmocnić garnizon wojskowy koncesji hanojskiej. Wydarzenie to zdestabilizowało sytuację i doprowadziło do wybuchu nowych zamieszek. Ultimatum Riviera z kwietnia 1882 roku spotkało się z chłodnym przyjęciem Wietnamczyków i spowodowało zbombardowanie oraz przejęcie hanojskiej cytadeli. Do maja następnego roku trwały walki o przejęty obiekt. Siłom wietnamskim, wzmocnionym o chińskich żołnierzy, udało się pokonać żołnierzy Riviera, jego samego zabijając i pozbawiając głowy 19 maja 1883 roku. Wydarzenie to skłoniło Francję do wzmocnienia swojego korpusu w Tonkinie. Równocześnie do Wietnamu przenikało coraz więcej żołnierzy chińskich. W lipcu 1883 roku zmarł cesarz Tu doc doprowadzając do jeszcze większych sporów wewnętrznych. W takich okolicznościach Paryżowi udało się nakłonić Wietnam do zawarcia układu o protektoracie zwanego konwencją Harmanda. Dawał on Francji prawo do kierowania całą polityką zagraniczną Wietnamu oraz powierzał jej trzy nowe prowincje. Jego podpisanie doprowadziło do wzrostu napięcia i wybuchu walk z chińskimi wojskami na północnych terytoriach Wietnamu.

W połowie 1884 roku 900-osobowa kolumna francuskich żołnierzy została zaatakowana przez niezidentyfikowany chiński oddział, którego dowódca działał samowolnie. Wydarzenie to dało jednak Francji pretekst do rozpoczęcia nowych walk w wyniku „braku postępów w negocjacjach” (Chiny nie godziły się m.in. na wypłatę wielomilionowego odszkodowania). Na początku sierpnia 1884 roku francuska eskadra zbombardowała Jilong na Tajwanie. 23 sierpnia natomiast zaatakowały znajdujące się w głębi kontynentu Fuzhou. W trakcie tego zginęło tysiące ludzi. Kolejne walki wybuchły na północy Wietnamu we wrześniu i październiku, przeważając szalę zwycięstwa na stronę francuską. Pomimo niezaprzeczalnych sukcesów położenie chińskich oddziałów w Tonkinie było coraz gorsze. Brakowało im dobrego zaopatrzenia, poza tym przestarzała broń i kończąca się amunicja wpływały deprymująco na ich morale. W styczniu 1885 roku Francja zdecydowała się przeprowadzić dużą ofensywę, mającą na celu wyzwolenie Tonkinu. W przeciągu kolejnych dwóch miesięcy siłom francuskich udało się wyswobodzić większość ziem, sprowadzając chińskich przeciwników do głębokiej defensywy. Dzięki tym działaniom 9 czerwca 1885 roku podpisano w Tianjinie traktat kończący wojnę. Na jego mocy Francja uzyskała pełne zwierzchnictwo nad Wietnamem, a Chiny zobowiązały się nie wnikać w jego wewnętrzne sprawy. To wydarzenie zapoczątkowało blisko 70-letnią okupację francuską.⁷

Od 1885 roku struktura tradycyjnego społeczeństwa wietnamskiego zaczęła się stopniowo załamywać. Francja starała się scentralizować administrację, upodabniając ją do tej znanej z metropolii. Stopniowo pogarszały się warunki bytowe przeciętnego Wietnamczyka, a najlepiej przedstawiała się sytuacja ludzi ściśle współpracujących z francuskimi kolonizatorami. Czasów francuskiej okupacji Wietnamu nie można jednak oceniać jednoznacznie źle. Do 1939 roku Francja zainwestowała w swej kolonii 4,7 miliarda franków, dbała o rozbudowę jej infrastruktury (drogi, kanały, koleje). Na północnych terenach Wietnamu zaczął się rozwijać przemysł, zaś jego południowe prowincje stały się ważnym eksporterem kauczuku i ryżu.⁸

Początków nowoczesnego ruchu niepodległościowego w Wietnamie można się doszukiwać już na początku XX wieku. Przegrana Rosji z Japonią w 1905 roku pokazała państwom azjatyckim, że europejskie potęgi militarne i ekonomiczne da się jednak pokonać. Upadł mit o niezwyciężonej białej rasie. Do Azji zaczęło wracać coraz więcej ludzi wykształconych na europejskich uniwersytetach, ale będących patriotami dbającymi o dobro swojej ojczyzny. Zaczęły rosnąć dążenia do zjednoczenia kraju oraz wyzwolenia go z kolonialnej zależności. W 1908 roku przez Annam przetoczyła się fala buntów chłopskich przeciwko urzędniczej samowoli i zbyt wysokim podatkom. Ruch ten nazwano „ruchem krótkich włosów” (w Wietnamie wedle zwyczaju włosy spinano w kok, krótkie włosy były oznaką żałoby). Wkrótce po tym demonstracje objęły cały Annam Południowy. W wyniku ostrych represji ze strony francuskiej wielu Wietnamczyków musiało wyemigrować do Chin, gdzie założono pierwszą wietnamską organizację narodową – Ligę Odbudowy Wietnamu.⁹ Jedną z osób, które zapoczątkowały walkę o niepodległość na terenie Wietnamu, był Phan Boi Chaua. Prezentował on raczej skrajną koncepcję walki narodowowyzwoleńczej, opartą na ruchu rewolucyjnym. Duże wrażenie zrobiła na nim Japonia, dlatego też udał się tam w celu nawiązania współpracy z tamtejszymi politykami. Phan Boi Chaua ze swoimi postulatami nie ograniczał się jedynie do Wietnamu. W 1904 roku powołał do życia Stowarzyszenie Modernizacji Wietnamu, brał też aktywny udział w utworzeniu Zjednoczonej Ligi Krajów Azji Wschodniej (w skład której wchodzili narodowi działacze z Korei, Chin, Filipin, Indii i Japonii). Jego zaplecze społeczne stanowiła głównie klasa średnia oraz studenci i inteligencja. Początkowo opowiadał się za monarchią, jednak z czasem zmienił swoje poglądy – za najlepsze rozwiązanie uważał wprowadzenie w Wietnamie demokracji i republiki. W 1925 został ujęty przez francuskich agentów i uwięziony w areszcie domowym w Hue, gdzie przebywał aż do śmierci w 1940 roku.

Nieco odmienną koncepcję drogi do niepodległości prezentował Phan Chu Trinh, reprezentant nurtu reformatorskiego. Był przeciwnikiem restytucji władzy cesarskiej w Wietnamie oraz nie popierał politycznego sojuszu z Japonią. Prowadził działalność zmierzającą do zwiększenia autonomii wewnątrz francuskiego systemu kolonialnego. Groził francuskiemu gubernatorowi wybuchem powstania niezadowolonych mas ludowych w wypadku dalszych ograniczeń społecznych, ekonomicznych i politycznych. Swój program reformatorski wyraził w Tonkińskiej Szkole Społeczno-Oświatowej, której był współzałożycielem. Szkoła ta zakładała połączenie nowoczesnych nauk technicznych oraz ekonomicznych z klasycznym azjatyckim wykształceniem. Po wybuchu zamieszek w 1908 roku Phan Chu Trinh został aresztowany, po czym wyjechał do Paryża. Z Francji powrócił w 1921 roku, jednak umarł już pięć lat później w Sajgonie. On wraz z Phan Boi Chau uczynił pierwszy krok w drodze do utworzenia nowoczesnego narodowego ruchu w Wietnamie.¹⁰

Partią, wokół której skupił się ruch narodowy, była powstała w 1927 roku Wietnamska Partia Narodowa (VNQDD – Viet Nam Quoc Dan Dang). Celem jej działania było wprowadzenie w Wietnamie rządów republikańskich po uprzednim obaleniu władzy kolonialnej. Dzięki otwarciu się na różne masy społeczne pod koniec lat trzydziestych XX wieku mogła poszczycić się mianem największej i najsilniejszej partii narodowej w Wietnamie. Sytuację zmienił diametralnie zamach na francuskiego urzędnika zorganizowany w lutym 1929 roku. Doprowadził on do wybuchu krwawych represji władz kolonialnych wobec przedstawicieli ruchu narodowego oraz zneutralizowania znaczenia Wietnamskiej Partii Narodowej. Momentem przełomowym dla jej istnienia był wybuch tzw. powstania yenbajskiego zorganizowanego w lutym 1930 roku, szybko stłumionego przez władze kolonialne. W takich okolicznościach coraz większą rolę zaczął odgrywać agresywniejszy i lepiej zorganizowany od narodowego ruch komunistyczny.¹¹

Ważnym zapleczem społecznym dla rozwijających się i nowo powstających partii wietnamskich byli powracający z zagranicy ludzie, często dobrze wykształceni, pragnący zmienić sytuację swojej ojczyzny. Jednym z takich ludzi był Ho Chi Minh, postać, która odegrała znaczącą rolę w odzyskiwaniu przez Wietnam niepodległości. Urodził się prawdopodobnie w 1890 roku w średnio zamożnej rodzinie we wsi Kim Lien. Już w 1911 roku wyruszył do Francji, jednak nie przebywał tam długo. Jeździł po wielu krajach Afryki, Azji i Ameryki, imając się różnych zawodów. Pozwoliło mu to poszerzyć horyzonty wiedzy oraz wyrobić zdanie na temat francuskiego oraz europejskiego kolonializmu. Duży wpływ wywarły na niego pisma Lenina, przede wszystkim „Tezy w kwestii narodowej i kolonialnej”. W 1920 roku był jednym z założycieli Francuskiej Partii Komunistycznej, zaś rok później założył Związek Międzykolonialny, którego celem była pomoc oświatowa dla emigrantów z kolonii francuskich. Duże zaangażowanie pozwoliło mu wyjechać w 1923 roku do ZSRR i tam uczestniczyć w organizowaniu Międzynarodówki Chłopskiej. W roku następnym został oddelegowany do Kantonu w Chinach, aby tam pomagać w tworzeniu ruchu komunistycznego. W niedługim czasie założył tam Stowarzyszenie Wietnamskiej Młodzieży Rewolucyjnej.¹²

Duży wpływ na powodzenie ruchu komunistycznego w Wietnamie miał wybuch kryzysu światowego w 1929 roku. Ścisłe powiązanie z metropolią miało fatalny wpływ na jego sytuację wewnętrzną. Cena ryżu, jednego z najważniejszych produktów eksportowych, drastycznie spadła. Spadł popyt także na inne produkty eksportowe. Spowodowało to wzrost niezadowolenia społecznego – fabryki zaczęły zwalniać pracowników, a zarobki spadać, powodując coraz większe niezadowolenie społeczne. W miastach i na wsiach wybuchały coraz częściej zamieszki. W takich warunkach hasła rzucane przez komunistów trafiały na podatny grunt. Już w roku wybuchu kryzysu utworzono Indochińską Partię Komunistyczną. Na bazie jej oraz Annamskiej Partii Komunistycznej w lutym kolejnego roku powołano zaś do życia Komunistyczną Partię Wietnamu (duży udział w założeniu jej miał Ho Chi Minh). Celem nowo powstałej partii było uzyskanie dla Wietnamu niepodległości w wyniku przewrotu, przeprowadzenie reformy rolnej, a także wprowadzenie socjalistycznych zmian w społeczeństwie. W krótkim czasie dzięki szerokiej agitacji jej struktury rozbudowały się, a do programu wprowadzono postulat wyzwolenia całych Indochin spod francuskiego panowania. Doprowadziło to do powstania w październiku 1930 roku Komunistycznej Partii Indochin, będącej sekcją Międzynarodówki Komunistycznej.¹³

Przez całe lata trzydzieste niepokoje społeczne w Wietnamie wzrastały. Obok komunistów działał tam także nadal mocno osłabiony ruch narodowy oraz monarchiści. Sytuacja zmieniła się na lepsze w 1936 roku, gdy do władzy we Francji doszedł socjalistyczny rząd Frontu Ludowego. Przyspieszyło to utworzenie w tym samym roku Indochińskiego Antyimperialistycznego Frontu Ludowego, stawiającego sobie za cel dalszą walkę z kolonialnym uciskiem. W jego skład weszły różne ugrupowania stawiające sobie jeden główny cel – uzyskanie niepodległości. Zmiana władzy we Francji umożliwiła przeprowadzenie ważnych reform w Wietnamie. Na mocy kolejnych dekretów z lat 1936-1938 obniżono do 8 godzin dzień pracy oraz ustalono minimalną płacę, złagodzono także rozporządzenie dotyczące otrzymywania francuskiego obywatelstwa. Sytuację zmieniła zmiana rządu we Francji w 1938 roku – doprowadziła ona do zahamowania rozpoczętych reform oraz wzrostu niepokojów społecznych. Strajki i manifestacje miejscowej ludności stawały się coraz częstsze, zaczęły rosnąć podatki. W tym samym roku na Wietnam nałożono obowiązkową pożyczkę na cele wojenne. Koniec lat trzydziestych nie był na pewno dobrym okresem dla Indochin, coraz bardziej obciążano je kosztami przygotowań do wojny. Ekspansjonistyczne działania Japonii dodatkowo mobilizowały Francję do podejmowania działań, mających na celu zabezpieczenie swojej azjatyckiej kolonii. Wielkimi krokami zbliżał się wybuch konfliktu, który na zawsze zmienił dotychczasowy obraz świata i pozwolił wielu narodom wybić się na niepodległość.¹⁴

Sytuacja Wietnamu w okresie II wojny światowej

Nominowanie w sierpniu 1939 roku generała Georgesa Catrouxa na generalnego gubernatora Indochin było wyraźnym sygnałem nadchodzącej wojny. Francja zdawała sobie sprawę z niebezpieczeństwa, jakie niosła ze sobą Japonia, dlatego zaraz po wybuchu wojny we wrześniu 1939 roku starała się szukać sojuszników do wspólnej obrony. Sukcesy Niemiec w połowie 1940 roku, pokonanie Francji i utworzenie na jej terenie państwa Vichy przyspieszyło tylko roszczenia japońskie. Już pod koniec czerwca 1940 roku Francja spełniła ultimatum i zerwała wszelkie kontakty z Chinami oraz dopuściła japońską komisję wojskową do Tonkinu. Już 30 sierpnia zawarto nowe traktaty, na mocy których armia japońska rozlokowała w Tonkinie 6000, a w całych Indochinach około 25000 żołnierzy. Wietnamska kolonia stopniowo przechodziła w ręce japońskich najeźdźców. Klęska armii kwantuńskiej na granicy z Mongolią z radzieckimi wojskami udowodniła Japonii, że bardziej opłacalne dla niej będzie opanowanie Azji Południowo-Wschodniej i korzystanie z jej bogactw naturalnych niż ścisły sojusz z Niemcami. Atak Niemiec na Związek Radziecki zachęciły Japonię do wysłania Francuzom 14 lipca 1941 roku kolejnego ultimatum – tym razem dotyczącego dopuszczenia wojsk japońskich do Kochinchiny. Już 20 lipca spełniono te żądania, tym samym państwo Vichy stało się sojusznikiem Japonii oraz wrogiem Stanów Zjednoczonych oraz Wielkiej Brytanii. Kolejne japońskie ultimatum z grudnia 1941 roku tylko pogłębiło uzależnienie Francuzów od japońskich najeźdźców. Od 1942 roku rozpoczęła się zwiększona eksploatacja Wietnamu dla celów wojennych, co jeszcze bardziej obniżyło stopę życiową Wietnamczyków. Japończycy po raz kolejny udowodnili ludom azjatyckim, że „białemu człowiekowi” przy odpowiednim nakładzie sił da się narzucić swoją wolę.¹⁵

Sytuacja zmieniła się w momencie lądowania sił alianckich w Normandii w czerwcu 1944 roku. Zakończył się okres kolaboracji rządu Vichy z Japończykami. Już na jesieni Decoux wydał odezwę, w której oznajmiał skupienie w swoich rękach władzy od Sajgonu po Hanoi, dla potwierdzenia ciągłości francuskiej władzy w Wietnamie.

W styczniu 1945 roku flota amerykańska ostrzelała port w Sajgonie, co zmusiło Japonię do zintensyfikowania działań. Już w lutym internowała całą francuską administrację kolonialną, a do końca marca przejęła władzę w całych Indochinach. Dla poparcia wietnamskiego japoński ambasador w Indochinach Francuskich, Masayuki Yokoyama, 11 marca 1945 roku poinformował cesarza Bao Daia o proklamowaniu niepodległości wietnamskiego państwa. Wydarzenie to, chociaż propagandowe, dało Wietnamczykom ważną kartę przetargową na przyszłość. Na czele nowo sformowanego rządu stanął Tran Trong Kim, jednak nie cieszył się on dużym poparciem społecznym. Już 17 marca cesarz Bao Dai wydał pierwszą deklarację niepodległości Wietnamu znaną jako Edykt nr 1.¹⁶

Podczas trwania konferencji poczdamskiej, 1 sierpnia 1945 roku, przypieczętowano los Indochin, a wraz z nimi Wietnamu. Podzielono je na dwie części wzdłuż 16 równoleżnika. Południową część – Kochinchinę z południowym odcinkiem Annamu, niewielką południową częścią Laosu oraz Kambodżą powierzono Dowództwu Azji Południowo-Wschodniej ( Southeast Asia Command – SEAC) z lordem admirałem Louisem Mountbattenem na czele. Ziemie położone na północ od 16 równoleżnika, czyli resztę Annamu, Tonkin oraz królestwo Laosu przekazano dowództwu chińskich sił zbrojnych Czang Kaj Szeka. Podział taki spotkał się z pełnym przyzwoleniem Związku Radzieckiego, jednak nie spełniał oczekiwań francuskich. Tymczasem zrzucenie 6 sierpnia bomby atomowej na Hiroszimę i 9 sierpnia na Nagasaki oraz przystąpienie do wojny na Dalekim Wschodzie ZSRR przypieczętowało tylko klęskę Japonii. Przyjęła ona warunki kapitulacji 15 sierpnia 1945 roku, a 2 września oficjalnie podpisała stosowny akt, kończąc tym samym ostatni etap II wojny światowej. Oznaczało to dla Wietnamu rozpoczęcie nowego etapu walki o niezależność.¹⁷

W czasie II wojny światowej działalność prowadziły stowarzyszenia, sekty i partie o różnych wizjach przyszłości Wietnamu. Z pewnością do najprężniejszych z nich należał ruch komunistyczny. Na północy kraju, przy granicy z Chinami Ho Chi Minh zaraz po rozpoczęciu wojny zaczął organizować partyzantkę oraz tworzyć program, dzięki któremu mógłby w niedalekiej przyszłości powalczyć o władzę w kraju. Komuniści pod jego wodzą nastawiali się na długofalową walkę, opartą na działaniach organizacyjnych i propagandowych. W 1941 roku komuniści zdecydowali o utworzeniu frontu narodowego skupiającego organizacje walczące o niepodległość. Tak powstała Liga Niepodległości Wietnamu (Vietnam Doc-Lap Dong-Minh – Viet-Minh). Z założenia miała to być organizacja niepodległościowa i demokratyczna, czas zweryfikował jednak prawdziwy cel jej istnienia. Już w dwa lata po założeniu miała ona 5500 zwolenników ze wszystkich warstw społecznych.¹⁸

W trakcie II wojny światowej w sprawę ustanowienia nowego porządku w Azji Południowo-Wschodniej chętnie włączyły się Stany Zjednoczone. Od początku wspierały one działalność Viet-Minhu, popierając niepodległościowe dążenia Wietnamu. W kwietniu 1945 r. spotkali się na terenie Tonkinu amerykański major Archimedes Patti oraz Ho Chi Minh. Ustalili oni wtedy szczegóły walki przeciwko wspólnemu wrogowi – Japończykom. Podpisali także umowę, na podstawie której Viet-Minh dostarczał Amerykanom przewodników i kryjówek, ci w zamian przekazali komunistycznym partyzantom broń. Ten mały epizod zapoczątkował prawie trzydziestoletnią obecność USA na terenie Wietnamu. Postanowienia poczdamskie sprawiły, że Wietnam stał się miejscem starcia interesów Francji, USA, Chin oraz Wielkiej Brytanii. Po 15 sierpnia 1945 r. powstała w tym kraju polityczna próżnia, którą udało się wypełnić Viet-Minhowi. Jego zdecydowane działania doprowadziły do utworzenia przez komunistów Wietnamskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego i zmuszenia cesarza Bao Daia do abdykacji. Wietnamski Komitet Wyzwolenia Narodowego przekształcił się w krótkim czasie w Rząd Tymczasowy, do którego należało siedmiu członków Viet-Minhu, czterech Partii Demokratycznej, jeden narodowiec oraz trzech bezpartyjnych. Jego premierem i ministrem spraw zagranicznych został Ho Chi Minh. 2 września 1945 roku ogłosił on niepodległość w centrum Hanoi i proklamował powstanie Demokratycznej Republiki Wietnamu. Wydarzenie to nie satysfakcjonowało żadnego z mocarstw i w niedługim czasie doprowadziło do wybuchu nowych walk.¹⁹

W krótkim czasie komuniści z Viet-Minhu opanowali władzę w Hanoi oraz całym Tonkinie, usuwając stopniowo lub podporządkowując sobie ugrupowania prezentujące inne opcje polityczne. Gorzej dla nich sytuacja wyglądała na południu kraju, w Kochinchinie, którą to musieli opuścić. Do połowy września 1945 roku na północ Wietnamu przybyły chińskie jednostki Kuo Min Tangu, wkraczając także do Hanoi, zaś na południe oddziały brytyjskie, zaprowadzając porządek w Sajgonie. Brytyjczycy niedługo po przybyciu na miejsce uwolnili z japońskiej niewoli francuskich żołnierzy, którzy zajęli kluczowe pozycje w Sajgonie. Zmusiło to siły Viet-Minhu do opuszczenia Sajgonu, było także wstępem do wybuchu drobnych walk na południu Wietnamu. Przez kilka następnych miesięcy prowadzono negocjacje dotyczące przyszłości nowo powstałego państwa. Początkowo nieustępliwy, Ho Chi Minh uległ w końcu propozycjom francuskim. Francuzi doszli do porozumienia z Czang Kaj Szekiem – zrzekając się wielu koncesji w Chinach skłonili żołnierzy Kuo Min Tangu do opuszczenia Tonkinu i zastąpienia ich swoimi jednostkami. Dzięki temu Demokratyczna Republika Wietnamu mogła podpisać 6 marca 1946 roku układ, na mocy którego Francja uznawała jej suwerenność w ramach państw Unii Francuskiej. Wydarzenie to dało komunistom trochę czasu na zwarcie szeregów i przygotowanie się do ewentualnego starcia. Już w czerwcu tego samego roku Francuzi złamali warunki układu – Wysoki Komisarz dla Indochin Thierry D'Argenlieu proklamował powstanie „autonomicznej” Republiki Kochinchiny, zaś w sierpniu definitywnie oderwał ją od Demokratycznej Republiki Wietnamu. W odpowiedzi na to wydarzenie Ho Chi Minh ogłosił 8 listopada wprowadzenie nowej konstytucji, w której nie było żadnej wzmianki o współpracy z Francją. Jeszcze w tym samym miesiącu doszło do szeregu incydentów przybliżających otwarty konflikt.

19 grudnia 1946 roku rozpoczęła się na ulicach Hanoi regularna walka pomiędzy francuskimi oddziałami a Wietnamską Armią Ludową – I wojna indochińska rozpoczęła się na dobre.²⁰