Rosyjskie plany wojenne przed I wojną światową

 Autor: Jakub Zyska czwartek, 29 grudnia 2011 20:14

Poniższe opracowanie omawia charakterystykę rozwoju rosyjskich planów strategicznych na wypadek wojny europejskiej. Najwięcej miejsca poświęcono w artykule wersji planu według której przebiegała mobilizacja i koncentracja wojsk w momencie wybuchu wojny w lipcu 1914 roku.

Rosyjskie plany strategiczne opracowywane przed I wojną światową, powstawały w znacznie innej sytuacji niż plany wojenne jej sojuszniczej Francji. Wraz ze zmieniającą się sytuacją polityczną rosyjski sztab generalny zdawał sobie sprawę z tego iż będzie zmuszony toczyć wojnę z dwoma przeciwnikami: Austro – Węgrami i Niemcami. Przystępując do tworzenia planów wojennych dowództwo musiało zdecydować się kto jest głównym przeciwnikiem państwa carów i przeciw komu rozpocząć najpierw walkę oraz na który front przeznaczyć znaczne siły. Z analizy geostrategicznej wniosek był bardzo prosty, wrogiem z którym należało się rozprawić w pierwszej kolejności były Austro – Węgry, które swoją polityką szczególnie na Bałkanach zagrażały tradycyjnemu kierunkowi ekspansji rosyjskiej. Takie rozwiązanie problemu przez rosyjskie koła rządzące oczywiście nie szło w parze z oczekiwaniami Francji, która przez cały okres współpracy obu państw domagała się zaangażowania głównych sił przeciw Niemcom.

Rosyjskie plany wojenne wciągu wielu lat przechodziły różne ewolucje podobnie jak plany niemieckie czy też francuskie. Pierwsze poważniejsze prace nad planami wojennymi Rosjan powstały w czasie kiedy szefem sztabu generalnego był generał Dymitr Milutin, a rozpoczęto je na skutek powstania Cesarstwa Niemieckiego, zagrażającego zachodniej granicy imperium Romanowów. Plan jego pozostawał w zgodzie z ogólną taktyką wojska rosyjskiego, mianowicie w odpowiedni sposób należało zabezpieczyć skrzydła rosyjskiego frontu, by nie dostać się w pierścień okrążenia wojsk nieprzyjacielskich, następnie zaś postulował autor tego memoriału silne uderzenie w kierunku południowym przeciw słabszym militarnie Austro – Węgrom¹.

Geneza rosyjskiego planu wojennego, który wdrożono w pierwszym roku wielkiej wojny leży w czasach, gdy szefem sztabu generalnego był generał Nikołaj Obruczew. Wraz z objęciem stanowiska w niemieckim sztabie generalnym przez hrabiego Alfreda von Schlieffena, do Rosjan zapewne docierały informacje o zmianie planowania strategicznego zachodniego sąsiada. Zdawali sobie sprawę, iż siły pozostawione przez Niemców do obrony Prus Wschodnich, nie będą wstanie w skuteczny sposób zagrozić ich armii. Z tego powodu rosyjscy planiści postanowili rozwinąć myśl gen. Obruczewa, mianowicie środek ciężkości działań należało przesunąć przeciwko Austro – Węgrom zaś przeciw Niemcom zastosować działania o charakterze zaczepno – obronnym. Pokonanie słabszego przeciwnika miało pozwolić na otwarcie sobie drogi do stolicy cesarstwa niemieckiego przez Wrocław w ten sposób wojsko rosyjskie uniknęło by konieczności walk na umocnionej linii Wisły, a także Poznania².

17 sierpnia po prawie roku negocjacji została podpisana francusko – rosyjska konwencja wojskowa. Zakładała iż w przypadku gdyby Niemcy, lub Włochy wraz Niemcami zaatakowały Francję – Rosja użyje wszelkich dostępnych sił by zaatakować Niemcy. Analogicznie gdyby to Rosja została zaatakowana przez Niemcy, bądź sprzymierzone z nimi Austro – Węgry, Francja zobligowała się do podjęcia akcji wojskowej przeciwko Niemcom. Ustalono również, że Francja przeciw II Rzeszy wystawi 1,3 miliona żołnierzy zaś Rosjanie w przypadku wojny skierują do działań przeciw Niemcom około 700 tysięcy żołnierzy. Układ pomimo iż określano go mianem konwencji wojskowej w rzeczywistości był przymierzem, gdyż wyznaczał casus foederis. Ostatecznie na przełomie 1893 i 1894 r. doszło do wymiany pism ratyfikujących konwencję wojskową, która to od stycznia 1894 r. wyznaczyła nowy kierunek działań obu państw w ramach których corocznie odbywały się narady a także konsultacje między wyższymi wojskowymi obu państw.

Zawarcie owej konwencji wojskowej z Francją miało bardzo poważny wpływ na rosyjskie planowanie strategiczne, oprócz udzielenia sobie wzajemnej pomocy w razie wojny z II Rzeszą Niemiecką przedstawiciele obu sztabów zobowiązali się do organizowania obustronnych spotkań sztabowych w celu omówienia ewentualnych planów oraz działań zbrojnych. Dodatkowo Francuzi finansujący przebudowę rosyjskich sił zbrojnych starali się przekonać wschodniego sojusznika do uznania Niemców za głównego przeciwnika w możliwym konflikcie i skierowania przeciw temu państwu głównego uderzenia przez siły zbrojne, a także pozostawienie na pozycji drugoplanowej frontu z Austro – Węgrami po to by w ten sposób uzyskać szybkie rozstrzygnięcie w wojnie.

1911 r. dzięki misji gen. Dubaila udaje się ustalić podjęcie inicjatywy przez Rosjan na 15 dzień mobilizacji dodatkowo połowa armii ma zostać skierowana na front z Austro – Węgrami reszta zaś do walki z Niemcami³. Rozmowy prowadzone w 1912 r. przynoszą kolejne rezultaty, w wyniku ustaleń pomiędzy gen. Joffreʹem a gen. Żylińskim, Rosjanie mają bezpośrednio po 15 dniu mobilizacji na front z Niemcami przeznaczyć siły wielkości 800 000 żołnierzy, uderzenie ma być skierowane na Prusy Wschodnie ewentualnie w wypadku innego umiejscowienia sił przeciwnika (lewy brzeg Wisły) ofensywa miała być skierowana w kierunku Poznania i Berlina. Ponadto zobowiązano się o braku możliwości zawarcia zawieszenia broni czy też pokoju bez zgody sprzymierzeńca. Rok 1913 przynosi kolejne korekty mianowicie Francuzi zobowiązują się podjąć ofensywę 11 dnia od chwili rozpoczęcia mobilizacji, Rosjanie planują rozpocząć walkę 13 dnia, jednak zgodnie z ich wyliczeniami będzie to możliwe dopiero pod koniec 1914 roku. Pozostałe ustalenia pomiędzy stronami pozostały bez zmian⁴.

Zobowiązania wobec Francji wpłynęły w znaczący sposób na rosyjskie plany strategiczne, podjęcie ofensywy na dwóch frontach stanowi pewne odejście od koncepcji gen. Obruczewa jednak stwarza równocześnie swobodę w działaniu przeciw głównemu wrogowi państwa carów czyli Austro - Węgrom.

Plany z początku XX wieku zakładały działania defensywne, szczególnie plan gen. Daniłowa przewidujący cofnięcie się za linię Niemen – Bug, a ponadto zgodnie z nim zdecydowano się na zniszczenie twierdz znajdujących się na terenie Królestwa jedynymi jakie miały pozostać dla pewnej osłony mobilizacji były twierdza modlińska i osowiecka⁵.

Plan Daniłowa wywołał wielkie niezadowolenie w wysokich kręgach wojskowych, dlatego też wraz z początkiem 1911 r. powołano specjalną grupę złożoną głównie z dowódców okręgów wojskowych znajdujących się w europejskiej części Rosji w celu opracowania nowego planu odpowiadającego ich przekonaniu o narodowej potędze⁶.

Ostatecznie w 1912 r. opracowano plan znany jako : „Wytyczne dla dowódców na wypadek wojny z państwami trójprzymierza”. Plan ten posiadał dwa warianty mające być wprowadzone w zależności od rozwoju sytuacji na wojnie⁷:

• Wariant „ A” (Austria) miał być zrealizowany gdyby Niemcy swoje główne uderzenie wykonali w kierunku Francji, na wschodzie zaś pozostawili nieznaczące siły;

Zgodnie z nim na teren Prus Wschodnich wkroczyć miało dwie armie rosyjskie: 1. i 2., składające się 8 korpusów (29 dywizji piechoty i 9,5 dywizji kawalerii). Armie te miały za zadanie pokonać wojska niemieckie znajdujące się w Prusach Wschodnich oraz zdobycie dogodnych pozycji dla dalszej akcji.

1. armia miała skoncentrować się pomiędzy Kownem a Druskiennikamii, jej sztab miał być zlokalizowany w Wilnie. Zadaniem tej armii było przeprowadzenie zwiadu w rejonie od Połągi do Ełku oraz obserwacja wybrzeża Morza Bałtyckiego w rejonie działania armii, a także osłona mobilizacji i koncentracji sił rosyjskich jak również przygotowanie do obejścia Mazurskich jezior z północy.

2. armia zbierać się miała w rejonie Grodno – Białystok – Łomża, sztab zlokalizowany był w Warszawie następnie zaś przenieść się miał do Wołkowyska. Armia miała za zadanie rozpoznać siły przeciwnika na zachód od Łyka, nadzorować granicę z Niemcami w rejonie działania armii, podobnie jak pierwsza armia prowadzić osłonę mobilizacji oraz przygotować się do obejścia Jezior Mazurskich od zachodu.

Front południowo – zachodni miały tworzyć armie: 3., 4., 5., miały koncentrować się wzdłuż politycznej granicy z Austro – Węgrami oraz podjąć główny wysiłek w nachodzącej wojnie. W sumie front ten tworzyło 46,5 dywizji piechoty i 18,5 dywizji kawalerii.

Sztab frontu miał być sformowany w Kijowie następnie zaś przenieść się miał do Kobrynia, wojska tego frontu miały zadać klęskę siłom austro – węgierskim działającym w ich terenie następnie zaś, następnie kontynuować natarcie w ten sposób by uniemożliwić wycofanie znacznych sił przeciwnika na południe za Dniestr i na zachód od Krakowa.

Zadania dla poszczególnych armii były następujące:

- 4. armia której sztab początkowo miał powstać w Kazaniu a następnie się przenieść do Łukowa zgromadzić się w rejonie Rejowca, Lublina, Dęblina i Łukowa. Celem armii było rozpoznanie sił przeciwnika na zachód od linii Tomaszów – Przemyśl oraz ochrona mobilizacji i koncentracji własnych sił, a następnie przygotowanie do marszu w kierunku Przemyśla.

- 5. armia miała się koncentrować w rejonie Kowla, Chełma i Brześcia Litewskiego, do tej ostatniej miejscowości miał przenieść się sztab armii stworzony w Moskwie. Zadaniem armii jest rozpoznanie i ocena przeciwnika znajdującego się na zachód od miejscowości: Kamionka – Lwów, a także jak pozostałe armie ochrona własnej mobilizacji, a następnie przygotowanie się do natarcia na odcinku Lwów – Przemyśl.

- 3. armia, gromadziła się w rejonie Dubna, Równego i Płoskirowa, sztab znajdować się miał w Równem. Armia ta miała przeprowadzić zwiad przeciwników na południe i południowy wschód od linii Drużkopol – Kamionka – Lwów, następnie zaś przygotować się do ogólnego uderzenia na Lwów jak również uniemożliwić przedostanie się znacznych sił przeciwnika za Dniestr⁸.

• Wariant „ G” (Germania) miał zostać wprowadzony w życie gdyby ofensywa niemiecka została skierowana na wschód;

Był to co prawda wariant mało prawdopodobny jednak zdecydowano iż w wypadku jego zaistnienia na front północno – zachodni zostaną skierowane 1, 2 i 4 armie wzmocnione kosztem sił przeznaczonych do walki z Austro – Węgrami. W sumie siły te liczyć miało 12 korpusów, 43 dywizje piechoty i 12,5 dywizji kawalerii⁹.

Oprócz tych sił dodatkowo powstać miały 2 armie:

- 6. armia w petersburskim okręgu wojskowym do obrony stolicy przed ewentualnym desantem niemieckim;

- 7. armia mająca stanowić zabezpieczenie lewego skrzydła 3 armii i osłonę granicy z Rumunią do czasu zadeklarowania przez tą ostatnią neutralności¹⁰.

W 1913 r. rosyjski Sztab Generalny przystąpił do opracowywania kolejnego już XX wariantu planu, był to plan opierający się głownie na wariancie „A” z 1912 r. jednak w chwili wybuchu wojny nie był on jeszcze ukończony dlatego też mobilizacja i koncentracja armii rosyjskich częściowo przebiegała według starszego wariantu XIX z 1910 r. (poprawionego w 1912 r.)¹¹.

Według nowego planu główne założenia frontów pozostały takie same jedyną rzeczą która ulega zmianie to siły i składy armii przeznaczonych do walki z przeciwnikami. Większe zmiany jeśli chodzi o siły obserwujemy na froncie południowo – zachodnim, który to ostatecznie zdobył pierwszorzędne znaczenie w planach strategicznych Rosjan. Powstanie ósmej armii w rejonie Płoskirowa, powoduje że plan dwustronnego oskrzydlenia Austriaków zostaje przekształcony coraz bardziej w jedno lewo skrzydłowe uderzenie, mające odrzucić nieprzyjaciela od Karpat¹².

Zgodnie z ostatnią koncepcją rosyjskie siły miały być usytuowane następująco:

Front północno – zachodni dowodzony miał być przez gen. Żylińskiego, skierowany przeciw Niemcom składał się z następujących armii:

• 1. Armia (Armia Niemeńska) gen. Pawła Rennenkampfa gromadzić miała się na zachód od Niemna między Kownem a Grodnem, składać miała się w sumie z 4 korpusów ( III, IV, XX, Gwardii) a także 5,5 dywizji kawalerii, 7 dywizji rezerwowych i brygady strzelców. Siły te miały prowadzić natarcie w kierunku na Królewiec.

• 2. Armia (Armia Warszawska) pod dowództwem Aleksandra Samsonowa, koncentrować miała się na linii Biebrzy i Narwi w jej skład wchodziły 4 korpusy ( XIII, VI, XV, XXIII) oraz 4 dywizje kawalerii oraz brygada strzelców. Armia ta podobnie jak 1. miała nacierać w kierunku Prus Wschodnich w kierunku na Olsztyn, ponadto miała Stanowic osłonę Warszawy¹³.

Front południowo – zachodni dowodzony przez gen. Nikołaja Iwanowa skierowany przeciw Austro – Węgrom, rozciągał się od środkowej Wisły do granicy z Rumunią i składał się z następujących sił:

• 4. Armia pod dowództwem gen. Antona von Salza zebrana w rejonie Lublina, Dęblina i Łukowa składała się z 4 korpusów: łącznie liczyła 9,5 dywizji piechoty i 4,5 kawalerii, atakować miała w kierunku Jarosławia i Rzeszowa.

• 5. Armia gen. Pawła Plewhego liczyła także 4 korpusy; w sumie 13 dywizji piechoty oraz 5 dywizji kawalerii rozmieszczona pomiędzy Chełmem, Brześciem nad Bugiem a Kowlem, miała prowadzić natarcie w kierunku na Lubaczów i Żółkiew.

• 3. Armia dowodzona przez gen. Nikołaja Ruzskiego skoncentrowana w rejonie Równego, Dubna i Łucka. W jej skład wchodziły 4 korpusy w sumie 14 dywizji piechoty i 4 dywizje jazdy, działać miała w kierunku Lwowa i Przemyśla.

• 8. Armia znajdująca się pod rozkazami gen. Aleksieja Brusiłowa podobnie jak trzy pozostałe armie złożona była z 4 korpusów; razem było to 10 dywizji piechoty i 5 dywizji kawalerii. Rozlokowana miała być na wschód od Zbrucza, po sformowaniu miała prowadzić natarcie w kierunku zachodnim następnie zaś doprowadzić do zdobycia Lwowa¹⁴.

Oprócz tych sił sformowano w 1914 r. dwie armie : 6 – a do obrony stolicy państwa składająca się z dwóch korpusów, 3 dywizji rezerwowych i 1,5 dywizji kawalerii oraz 7 – a łożona z 1 korpusu, 4 dywizji rezerwowych a także 1,5 dywizji kawalerii do obserwacji granicy z Rumunią. Jednak w początkowym okresie wojny wojska te rozdzielono do dyspozycji obu frontów¹⁵.

Należy zaznaczyć iż tak dobre rozmieszczenie sił rosyjskich w stosunku do przeciwników, szczególnie zaś monarchii habsburskiej nie wynikało z jakiś szczególnych zdolności strategicznych rosyjskich planistów, lecz z tego iż przez długi czas w sztabie austro – węgierskim Rosjanie posiadali swego szpiega. Był nim szef austriackiego wywiadu pułkownik Alfred Redl, który to przekazał im plany wojenne c. k. monarchii oraz inne kluczowe informacje jak np. dane dotyczące austriackich szpiegów na terenie Rosji¹⁶.

Przypisy

[1] Istorija pierwoj mirowoj wojny 1914-1918, t. I, Moskwa 1975
[2] Ibidem.
[3] B. W. Tuchman, Sierpniowe salwy, Warszawa 1995, s. 90 – 91., A Zajonczkowski, Mirowaja wojna, Moskwa 1938., s. 41 – 43.
[4] J. Cichowicz, Rosyjski plan wojny z Niemcami i Austrią opracowany w 1912 i 1913 r., „Bellona” 1922, z.1, s. 42 – 43
[5] J. Ciałowicz, Fortyfikacje na ziemiach polskich w czasie pierwszej wojny światowej, Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966, t. XII cz. I, s. 248 – 249.
[6] J. Orzechowski, Dowodzenie i sztaby. Od schyłku XIX wieku do końca I wojny światowej, Warszawa 1975, s. 206.
[7] J. Cichowicz, op. cit., s. 48.
[8] Stratiegiczeskij oczerk wojny 1914 – 1918 g. g., cz. I, Moskwa 1922, s. 10 – 14.
[9] J. Dąbrowski, Wielka wojna 1914 – 1918, s. 140 – 141.
[10] Stratiegiczeskij oczerk…, s. 16.
[11] Istorija pierwoj mirowoj…, s. 43
[12] T. Pawlik, Bitwa pod Lwowem, Chełm 2007, s.35 – 36.
[13] M. Zgórniak, op. cit., s.95 – 96.
[14] T. Pawlik, op. cit., s. 37 – 38.
[15] M. Zgórniak, op. cit., s. 97.
[16] M. S. Neiberg, D. Jordan, Front wschodni 1914 – 1920: od Tannenbergu do wojny polsko – bolszewickiej, Poznań 2010, s. 18 – 19.

Bibliografia

• Ciałowicz J., Fortyfikacje na ziemiach polskich w czasie pierwszej wojny światowej, Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966, t. XII cz. I.
• Cichowicz J., Rosyjski plan wojny z Niemcami i Austrią opracowany w 1912 i 1913 r., „Bellona” 1922, z.1.
• Dąbrowski J., Wielka wojna 1914 – 1918, Poznań 2000.
• Istorija pierwoj mirowoj wojny 1914-1918, t. I, Moskwa 1975.
• Neiberg M. S., Jordan D. , Front wschodni 1914 – 1920: od Tannenbergu do wojny polsko – bolszewickiej, Poznań 2010.
• Orzechowski J., Dowodzenie i sztaby. Od schyłku XIX wieku do końca I wojny światowej, Warszawa 1975.
• Pajewski J., Pierwsza wojna światowa 1914 – 1918, Warszawa 2004.
• Pawlik T., Bitwa pod Lwowem, Chełm 2007.
• Stratiegiczeskij oczerk wojny 1914 – 1918 g. g., cz. I, Moskwa 1922.
• Tuchman B. W., Sierpniowe salwy, Warszawa 1995.
• Zajonczkowski A., Mirowaja wojna, Moskwa 1938.
• Zgórniak M., 1914 – 1918  Studia i szkice z dziejów I wojny światowej, Kraków 1987.

Autor: Jakub Zyska