Niemieckie plany wojenne przed I wojną światową (1871 – 1914)

 Autor: Jakub Zyska środa, 21 grudnia 2011 12:55

Plan wojny jest jednym z najważniejszych czynników każdej operacji zbrojnej, dzięki odpowiedniemu przygotowaniu go oraz właściwej realizacji państwo (lub koalicja) może we właściwy sposób wykorzystać własne zasoby materialne i ludzkie jak również potencjał militarny oraz położenie geopolityczne.

Opracowywane przez Sztaby Generalne plany przechodziły szereg modyfikacji w zależności od zmieniających się sytuacji strategicznych wynikających z uwarunkowań politycznych ponadto wpływ na zmiany planu miały wybitne osobistości zarządzające w danym momencie sztabem któregoś z omawianych państw.

Rozważania na temat planów wojennych należy rozpocząć od przedstawienia założeń niemieckich, gdyż to naród ten na gruncie wytworzonej przez Fichtego, Hegla, Nietzschego, Treitschkego filozofii doszedł do przekonania, iż należy im się najważniejsze miejsce na ziemi, że Niemcy mają przewodzić światu oraz twierdzeniu o tym że ciągły wzrost potęgi jest moralnym obowiązkiem państwa. Dodatkowo naród ten ślepo wierzył w teorię wylansowaną przez feldmarszałka von der Goltza o tym iż „naszą pozycję wywalczyliśmy dzięki ostrości szabli, a nie bystrości umysłów”, co miało tłumaczyć pruski militaryzm i pęd do wojny¹.

Od momentu zwycięskiej wojny z Francją (1870 – 1871 r.) Niemcy zdawali sobie sprawę z konieczności nowej wojny z zachodnim sąsiadem, ponadto kryzys 1874 roku i niepewne zachowanie się w nim carskiej Rosji utwierdził w przekonaniu niemieckich planistów o nieuchronności wojny dwu frontowej zarówno na zachodzie jak i na wschodzie. Feldmarszałek Helmuth Karl Bernhard von Moltke początkowo uważał, iż możliwa jest równoczesna ofensywa zarówno przeciwko Francuzom i Rosjanom. Dosyć szybkie odbudowanie się Francji po przegranej wojnie doprowadziło do zmiany planu wojny – mianowicie opracował plan zgodnie z którym główna ofensywa miała być podjęta na zachodzie przeciwko Francuzom uważanym w tym momencie za groźniejszego przeciwnika. Po zwycięstwie w ciągu planowanych trzech tygodni walk oraz zawarciu przez dyplomację pokoju z Francją wojsko miało zostać przetransportowane na front wschodni².

Rozbudowa łańcucha fortyfikacji francuskich na granicy z Niemcami, nowe ufortyfikowanie Paryża, doprowadziło sztab niemiecki do obaw o powodzenie ewentualnej akcji przeciw Francji. Z tego też powodu feldmarszałek von Moltke postanowił zmienić własne plany. Wpływ na zmianę planów miało też zbliżenie z Austro – Węgrami i utworzenie dwuprzymierza w 1879 roku. Zgodnie z nowymi planami w wypadku wojny na dwa fronty na zachodzie sztab planował defensywę w oparciu o własne twierdze nadreńskie, a także o zespół umocnień Strasburga i Metzu, dopiero po pokonaniu sił państwa carów planowano przystąpić do kontrofensywy na zachodnim teatrze działań wojennych³. Ofensywa przeciwko Rosji miała być podjęta z kilku zasadniczych powodów, mianowicie: do niemieckiego sztabu generalnego docierały informacje o ofensywnych zamiarach Rosji, ponadto większość sił rosyjskich skupiona była w Królestwie Polskim w okolicach Warszawy, dzięki czemu miała być to baza wypadowa dla wojsk rosyjskich w kierunku Niemiec i Austro – Węgier. Plan zwycięzcy spod Sadowy i Sedanu przewidywał podział sił niemieckich na dwie grupy, 4 korpusy oraz 25 dywizja piechoty miały strzec zachodniej granicy i powstrzymywać siły francuskie, do działań na wschodzie przeznaczył von Moltke zaś 4 armie składające się z 14 korpusów dających w sumie liczbę około 450 tysięcy żołnierzy⁴. Siły te zebrane przy granicy wschodniej, na terenie Prus Wschodnich, na Pomorzu i w Wielkopolsce miały rozpocząć działania w kierunku Warszawy nim rozpocznie się koncentracja rosyjska w tamtym terenie. Dodatkowo współdziałając ze sprzymierzonymi siłami c. k. monarchii mającymi atakować w kierunku na Lublin, planowano wziąć rosyjską armię w kleszcze i doprowadzić ją do zniszczenia. Feldmarszałek Moltke na wschodzie planował szybką ofensywę, a w swoich planach nie miał zamiaru dokonywać aneksji żadnych ziem rosyjskich⁵.

Główna idea planu starego feldmarszałka von Moltkego pozostała bez zmian przez cały okres jego szefostwa w niemieckim sztabie generalnym do sierpnia 1888 roku. Jedyne detale jakie się zmieniały to liczebność i rozmieszczenie armii mających atakować Rosję, zgodnie z ostatnim memoriałem szefa sztabu generalnego zasadnicze natarcie na pozycje nieprzyjaciela nastąpić miało z okolicy Olsztyna oraz Ełku poprzez Narew i Bug w kierunku południowym.

W 1888 r. stanowisko szefa niemieckiego sztabu generalnego obejmuje feldmarszałek Alfred von Waldersee, dotychczasowy zastępca starszego Moltkego. Swego czasu zwolennik uderzenia wpierw na Francję, po objęciu szefostwa sztabu pozostał wierny koncepcji swego mentora Moltkego. Najważniejszą różnicą wprowadzoną przez nowego szefa było przeznaczenie 13 korpusów do obrony granic z Francją, a skierowanie na wschód do działań ofensywnych zaledwie 7 korpusów z pewną ilością dywizji rezerwowych oraz możliwość uderzenia z Prus Wschodnich na południe w celu połączenia się z zbieżnym natarciem austro – węgierskim z rejonu Lwowa i Przemyśla w kierunku Łucka oraz Lublina⁶.

Alfred von Schlieffen zajął stanowisko szefa Sztabu Generalnego po ustąpieniu hr. Waldersee. Na początku swojego urzędowania zachował plany swoich poprzedników, jednak wobec zmieniającej się sytuacji strategicznej w 1892 r. postanowił wrócić do koncepcji starszego Moltkego z 1877 r. – ofensywy na zachodzie i działań obronnych na wschodzie. Decyzję swą motywował: rozbudową sieci kolejowej we Francji, a także ogólnym wzmocnieniem armii francuskiej, dzięki której w dość krótkim czasie Francuzi mogli podjąć ofensywę zagrażającą zagłębiu Saary i reńsko – westfalskiemu okręgowi przemysłowemu, bez których prawdopodobnie Niemcy nie były by w stanie prowadzić wojny. Wpływ na te modyfikacje miały także zmiany na wschodzie: główną z nich było ufortyfikowanie linii Narwi oraz Niemna, dzięki czemu Rosjanie mogli zatrzymać lub poważnie osłabić ewentualną ofensywę z rejonu Prus w kierunku Polesia. Kolejną jeszcze ważniejszą zmianą było przeniesienie przez sztab rosyjski punktów koncentracji na wschód poza linię Kowno – Białystok – Brześć decyzja ta pozwalała uniknąć ryzyka dostania się w klesze niemiecko – austro – węgierskie. Przywołane czynniki doprowadziły do narodzenia się koncepcji przyszłego planu Schlieffena⁷.

W lipcu 1894 r. Schlieffen opracował swój pierwszy memoriał w którym przewidywał koncentrację na zachodnim froncie czterech armii i dwóch grup operacyjnych. Wśród tych sił trzy armie (2., 3., 4.) miały zaatakować z Lotaryngii w kierunku Meurthe`y, a następnie zdobyć Nancy, kolejno po sforsowaniu Mozeli w okolicach Toul i Epinal, Schlieffen planował zepchnąć znajdujące się siły francuskie w kierunku południa. 1. armia w początkowej fazie miała chronić Mozelę niemiecką zaś później prawdopodobnie miała obejść Verdun od północy i uderzyć na Francuzów znajdujących się na linii Epinal – Toul. Jak widać ten pierwszy opracowany memoriał był wybitnie ofensywny⁸.

Hrabia Schlieffen doszedł do wniosku, iż atakowanie armii francuskiej w tak trudnym miejscu i przy obecnym stanie techniki wojskowej może doprowadzić armię niemiecką do wielkich strat. Z tego powodu w drugim planie Schlieffena z lat 1898 – 1899 pojawia się po raz pierwszy koncepcja obejścia Francuzów przez obszar neutralnej Belgii. Zgodnie z tym planem na froncie zachodnim wystawione miało być siedem armii. Sześć z nich miało być ustawione pomiędzy Saint Vith – Trewirem – Saarbrücken – Strasburgiem. Zadania tych armii były następujące: „Północna masa oskrzydlająca (I i II armia) ma przekroczyć Mozę pomiędzy Denchery a Stenay. Jej stan liczebny (12 korpusów) nie tylko zapewnia powodzenie obejścia francuskiego lewego skrzydła, lecz wystarcza również do zadania klęski tym korpusom, które naczelne francuskie dowództwo może umieścić na wschodzie po za tym skrzydłem. Front ( III armia) ma prowadzić ofensywę na górną Mozę idąc po prostu naprzód. Południowa masa oskrzydlająca ( IV i V armia ) ma zdobyć Nancy, Frouard i ruszyć na Pont Saint Vincent, przebić się przez Charmes i ruszyć na Neufchâteau. Jej lewa flanka będzie osłonięta w kierunku na Epinal przez VI. Armię”. Siódma armia miała działać za zgrupowaniem prawoskrzydłowym przez co stanowiła osłonę przeciwko ewentualnym działaniom sił belgijskich, koncentrować się miała pomiędzy Düren i Call⁹.

Zgodnie z wersją planu z 1899 r. na wschodzie do walki z Rosjanami miały pozostać niewielkie siły przeznaczone do obrony Prus Wschodnich, miało to być kilka dywizji piechoty i trzy dywizje kawalerii. Co prawda sojusznikowi austro – węgierskiemu obiecano dwadzieścia dywizji piechoty i pięć kawalerii, jednak miało to na celu uspokojenie sprzymierzeńca. Na podstawie przeprowadzanych gier wojennych zdecydowano, iż najlepszą formą działania dla tych sił będzie prowadzenie „obrony manewrowej na linii wewnętrznej, obrony ożywionej inicjatywą wodza”. Właśnie „zaszczepienie” takiej formy walki wśród oficerów doprowadziło do jednego z najwspanialszych niemieckich zwycięstw pod Tannenbergiem¹⁰.

Plan Schlieffena / Źródło: Wikipedia

Według powyżej opisanej wersji planu zwycięstwo na zachodzie planowano osiągnąć w ciągu około czterdziestu dni – był to równocześnie czas po jakim Rosja miała osiągnąć zdolność prowadzenia działań zbrojnych na szeroką skalę. Pogwałcenie neutralności Belgii nie stanowiło dla niemieckich planistów żadnego znaczenia przez co nie przykładali większej wagi do ewentualnych konsekwencji tego czynu.

W końcu 1905 r. przechodząc na emeryturę hrabia von Schlieffen przekazał swemu następcy generałowi Helmuthowi Johannesowi Ludwigowi von Moltke memoriał „Wojna przeciw Francji”. Był to nowy bardziej ryzykowny plan ataku na Francję mający zapewnić szybkie zwycięstwo wojskom niemieckim, stał się swego rodzaju testamentem tego wielkiego stratega i od tej chwili wytaczał kierunek planowania dla niemieckiego sztabu generalnego.

W swoim planie Schlieffen porównywał Francję do wielkiej twierdzy na którą należy przypuścić szturm w najsłabszym jej punkcie, jak widać był to wybitnie plan napoleoński¹¹. Punktem na który planował przypuścić główne natarcie był odcinek od Mézières do Dunkierki. W tym celu należało obejść główne siły francuskie znajdujące się na granicy niemiecko – francuskiej, zadanie to miało zrealizować prawe skrzydło wojsk niemieckich, przejść zamierzano przez terytorium Belgii, armie prawego skrzydła miały początkowo maszerować na zachód zaś następnie zawrócić na południe i uderzyć na siły francuskie. Część skrajnych oddziałów niemieckich miała obejść Paryż od zachodu i południa by w ten sposób znaleźć się na tyłach armii francuskiej. W końcowej fazie operacji do walki miało przystąpić lewe skrzydło wojsk niemieckich (do tego momentu mające wiązać przeciwnika) i ruszyć do przodu, w ten sposób miały nastąpić nowe Kanny, których wielbicielem był Schlieffen¹².

Wedle planu z 1905 r. atak na Francję przeprowadzony miał być za pomocą: 26 korpusów czynnych, 13,5 korpusów rezerwowych, 11 dywizji kawalerii, 26,5 dywizji Landwehry oraz 8 korpusów zapasowych (ersatz).Siły te skoncentrowane miały być na 400 – kilometrowym odcinku granicznym od granicy szwajcarskiej aż na północ od Kolonii. Metz stanowiło w tym planie oś według której rozmieszczone miały być siły niemieckie: 7 armii ( 59 dywizji piechoty, 8 dywizji kawalerii, 22 dywizje Landwehry) miało zostać skoncentrowanych na północ od miasta, wojska te miały stanowić masę uderzeniową, zostały podzielone na trzy grupy:

• grupa północna składająca się z 3 armii (30 dywizji piechoty i 5 kawalerii) miała przejść przez Limburg holenderski, północą część Belgii, a następnie szybkim marszem kierować się w kierunku granicy francuskiej, po jej przekroczeniu podążać w kierunku stolicy by następnie obejść ją od zachodu;

• grupa środkowa złożona z 2 armii (13 dywizji piechoty i 1 kawalerii) atakować miała w kierunku Namur, po przejściu Mozy kontynuować miała natarcie w stronę górnej Sommy;

• grupa południowa zgrupowana w 2 armiach (16 dywizji piechoty i 2 dywizję kawalerii) miała uderzyć na odcinek a Verdun, ponadto chronić obszar warowny Metzu przed działaniami francuskimi.

Pomiędzy tymi siłami, a lewym skrzydłem znajdować się miała grupa pośrednia złożona z 5 korpusów rezerwowych mających w późniejszym czasie osaczyć Verdun.

Lewe skrzydło pomiędzy Metzem a Strasburgiem w koncepcji Schlieffena miało być obsadzone przez jedną armię składającą się z 10 dywizji piechoty, 3 dywizji kawalerii i jednej brygady Landwehry. Osłonę lewego skrzydła nad górnym Renem stanowiły po za tym 3,5 brygady Landwehry, Alzacja zaś pozostawała bez osłony¹³.

Plan feldmarszałka Schlieffena stał się kierunkiem działań sztabowców niemieckich w następnych latach, jednak zmieniająca się sytuacja strategiczno – polityczna (szybkie podniesienie się Rosji po przegranej wojnie z Japonią, reformy wojskowe w państwie carów oraz rosnąca potęga armii francuskiej, lansowanie propagowanej przez pułkownika de Grandmaisona doktryny ofensywy totalnej) zmusiło nowego (od 1 I 1906 r.) szefa sztabu niemieckiej armii do korekty planu feldmarszałka Alfreda von Schlieffena.

Wymienione przeze mnie czynniki sprawiły iż już na początku swego urzędowania Helmut von Moltke ( młodszy ), przeznaczył 3 korpusy liniowe i 3 dywizje rezerwowe oraz pewne formacje Landwehry na potrzeby frontu wschodniego. Pomimo utrzymania głównych założeń planu swego poprzednika, Moltke osłabił prawe skrzydło kosztem wzmocnienia lewego mającego chronić ważne ze względów strategicznych Alzację i Lotaryngię. Nowy szef sztabu ponadto porzucił idee naruszenia terytorium holenderskiego, aby nie stwarzać sobie kolejnego wroga.

Ostatni plan Moltkego na rok 1914 przewidywał koncentrację na tym samym odcinku frontu co w planie Schlieffena 7 armii, na północ od Metzu znajdować się miało 5 armii ( 3 grupy prawoskrzydłowej i 2 zgrupowania środkowego ), obszar na południe od Metzu do granicy szwajcarskiej obsadzono 2 armiami, które tworzyły lewe skrzydło. Szczegółowy podział prezentował się następująco:

I – Grupa prawoskrzydłowa:

• na prawym skrzydle tej grupy znajdowała się 1 Armia gen. von Klucka licząca 5 korpusów( 2 rezerwowe ) a także 3 brygady Landwehry;

• na południe od 1 Armii znajdowała się 2 Armia gen. von Bülowa, była ona najsilniejsza składała się bowiem z 7 korpusów ( 2 rezerwowe)

Pomiędzy tymi armiami miał manewrować początkowo 2 korpus kawalerii złożony z 3 dywizji i 5 batalionów strzelców, który po rozpoczęciu ofensywy przeszedł pod rozkazy naczelnego dowództwa.

• ostatnią najsłabszą armią tego zgrupowania była 3 Armia gen. von Hausena, składająca się z 4 korpusów ( 1 rezerwowy ) oraz 1 brygadą Landwehry, częściowo w rejonie jej działania operować miał I korpus kawalerii składający się z 2 dywizji jazdy.

II – Grupa środkowa:

• 4 Armia składająca się z 5 korpusów (2 rezerwowe) i brygady Landwehry pod dowództwem Albrechta księcia wirtemberskiego;

• 5 Armia także składająca się z 5 korpusów (2 rezerwowe) oraz 1 korpusu Landwehry dowodzona była przez księcia Wilhelma Hohenzollerna;

III – Grupa lewoskrzydłowa:

• 6 Armia składająca się z 5 korpusów ( 1 rezerwowy ) a także 1 brygady Landwerhy, dowodził nią bawarski następca tronu książę Ruprecht, ponadto w składzie tej armii znalazł się 3 korpus kawalerii;

• 7 Armią dowodził gen. von Heeringen składała się z 2 korpusów czynnych i jednego rezerwowego oraz 1 brygady Landwehry.

W odwodzie naczelnego dowództwa znajdowało się 6,5 dywizji zapasowych ersatz¹⁴.

Ponadto w Prusach Wschodnich postawiono 8 armię pod dowództwem gen. Maximiliana von Prittwitza, wschodnie rubieże miało chronić 9 dywizji (z czego aż 5 rezerwowych) dwie brygady Landwehry, jedna dywizja kawalerii oraz załogi fortów. Aby zrekompensować niemożność obsadzenia w dostatecznym stopniu wschodnich ziem odpowiednią liczbą żołnierzy Moltke zdecydował się na umocnienie tych ziem systemem twierdz i różnego rodzaju umocnień.

Jak wynika z powyższych danych głównym celem niemieckiego naczelnego dowództwa w przededniu I wojny światowej był front zachodni, zgodnie z wyznawaną przez nich zasadą iż : „W wyniku walki pomiędzy Niemcami a Francją, leży moim zdaniem punkt ciężkości całej wojny europejskiej i również los Austro – Węgier nie rozstrzygnie się ostatecznie nad Bugiem, lecz na Sekwaną”. Słowa marszałka Moltkego (młodszego) wskazywały kto dla Niemców był najgroźniejszym przeciwnikiem w wojnie światowej.

Przypisy

[1] B. W. Tuchman, Sierpniowe salwy, Warszawa 1995, s. 48.
[2] J. Pajewski, Pierwsza wojna światowa 1914 – 1918, Warszawa 2004, s. 126.
[3] S. Dygat, Niemieckie plany wojny w okresie od 1871 do 1914 r., „Bellona” 1925, t. XX, z.2, s.148 – 149.
[4] J. Pajączkowski – Dydyński, Plany operacyjne mocarstw centralnych przeciw Rosji, „Bellona” 1932, t. XXXIX, z.1, s. 53 – 54.
[5] J. Pajewski, op. cit., s.127.
[6] J. Pajączkowski – Dydyński, op. cit., s. 69 – 70.
[7] M. Zgórniak,1914 – 1918 Studia i szkice z dziejów I wojny światowej, Kraków 1987, s. 66.
[8] S. Dygat, Niemieckie plany…, s. 249 – 250.
[9] G. Camon, Geneza niemieckiego planu wojny 1914, Warszawa 1923, s. 29 – 30.
[10] J. Pajączkowski – Dydyński, op. cit., s. 74 – 75.
[11] G. Camon, op. cit., s. 45.
[12] S. Dygat, Niemieckie plany..., s.252 – 253.
[13] Ibidem, s. 253 – 254.
[14] M. Zgórniak, op. cit., s. 71 – 73; G. Camon, op. cit., s. 51 – 54.

Bibliografia

• Camon G., Geneza niemieckiego planu wojny 1914, Warszawa 1923.
• Dygat S., Niemieckie plany wojny w okresie od 1871 do 1914 r., „Bellona” 1925, t. XX, z.2
• Pajączkowski – Dydyński J., Plany operacyjne mocarstw centralnych przeciw Rosji, „Bellona” 1932, t. XXXIX, z.1.
• Pajewski J., Pierwsza wojna światowa 1914 – 1918, Warszawa 2004.
• Tuchman B. W., Sierpniowe salwy, Warszawa 1995.
• Zgórniak M., 1914 – 1918. Studia i szkice z dziejów I wojny światowej, Kraków 1987.

Autor: Jakub Zyska